Ανάμεσα στα πλάσματα της ελληνικής μυθολογίας, ο Τάλως είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση. Δεν ήταν θεός, ούτε άνθρωπος, ούτε τέρας με την κλασική έννοια. Ήταν ένας χάλκινος φύλακας που περιπολούσε την Κρήτη και κρατούσε μακριά πειρατές και εισβολείς. Τα τελευταία χρόνια, όσο η συζήτηση για τα ρομπότ και την τεχνητή νοημοσύνη γίνεται πιο έντονη, ο μύθος του επανέρχεται συχνά ως η πρώτη φορά που η ανθρώπινη φαντασία συνέλαβε μια «μηχανή» με αποστολή.
Ποιος τον έφτιαξε; Οι πηγές διαφωνούν
Δεν υπάρχει μία «επίσημη» εκδοχή του μύθου:
- Στα Αργοναυτικά του Απολλώνιου του Ρόδιου (3ος αιώνας π.Χ.), ο Τάλως είναι ο τελευταίος της χάλκινης γενιάς των ανθρώπων, που επιβίωσε ανάμεσα στους ημίθεους. Ο Δίας τον έδωσε στην Ευρώπη ως φύλακα του νησιού.
- Στη Βιβλιοθήκη που αποδίδεται στον Απολλόδωρο, ο Τάλως είναι δώρο του Ηφαίστου στον βασιλιά Μίνωα, δηλαδή κατασκεύασμα.
- Σε άλλες παραδόσεις ο Τάλως εμφανίζεται ως γιος του Κρη, του επώνυμου ήρωα της Κρήτης. Στον πλατωνικό διάλογο Μίνως παρουσιάζεται ως φύλακας των νόμων της Κρήτης.
Η διαφορά έχει σημασία. Στη μία εκδοχή ο Τάλως είναι κάτι σαν ζωντανό ον από χαλκό. Στην άλλη είναι τεχνούργημα που φτιάχτηκε για συγκεκριμένο σκοπό. Η δεύτερη είναι αυτή που τον έκανε σύμβολο στη σύγχρονη συζήτηση για τα ρομπότ.
Τι έκανε
Σύμφωνα με τις αρχαίες περιγραφές, ο Τάλως έκανε τον γύρο της Κρήτης, κατά μία συχνή εκδοχή τρεις φορές την ημέρα, και πετούσε βράχους στα πλοία που πλησίαζαν. Σε ορισμένες παραδόσεις, που συνδέονται με τον Σιμωνίδη και τον Σοφοκλή, ο Τάλως σκότωνε τα θύματά του καίγοντάς τα.
Μια διευκρίνιση: η εικόνα του Τάλω ως τεράστιου γίγαντα είναι πολύ διαδεδομένη, κυρίως χάρη στον κινηματογράφο. Καμία αρχαία πηγή όμως δεν δίνει ρητά το μέγεθός του.
Η μία φλέβα και το αδύνατο σημείο
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο του μύθου είναι η «ανατομία» του. Ο Τάλως είχε μία μόνο φλέβα, που ξεκινούσε από τον αυχένα και έφτανε στον αστράγαλο. Στο κάτω άκρο της έκλεινε με ένα χάλκινο καρφί ή, κατά άλλη εκδοχή, προστατευόταν μόνο από λεπτό δέρμα. Σε πολλές αφηγήσεις το υγρό που κυλούσε μέσα της είναι ο ιχώρ, το «αίμα» των θεών.
Αυτό ήταν και το αδύνατο σημείο του. Είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί οι σημερινοί αναγνώστες βλέπουν εδώ κάτι οικείο: ένα σώμα από μέταλλο, ένα κλειστό σύστημα που το κινεί ένα υγρό, και μια βίδα που, αν αφαιρεθεί, σταματά τα πάντα.
Πώς τελείωσε
Ο Τάλως συνάντησε το τέλος του όταν οι Αργοναύτες, στο ταξίδι της επιστροφής με το Χρυσόμαλλο Δέρας, προσπάθησαν να προσεγγίσουν την Κρήτη. Και εδώ οι πηγές διαφέρουν:
- Στον Απολλώνιο, η Μήδεια τον μαγεύει από το πλοίο με ξόρκια και με το βλέμμα της. Ο Τάλως χάνει την ισορροπία του, τραυματίζει τον αστράγαλό του σε βράχο και ο ιχώρ χύνεται.
- Στον Απολλόδωρο υπάρχουν τρεις εκδοχές. Η Μήδεια τον τρελαίνει με φάρμακα. Ή τον ξεγελά υποσχόμενη ότι θα τον κάνει αθάνατο και του βγάζει το καρφί. Ή, τέλος, τον σκοτώνει με βέλος στον αστράγαλο ο Αργοναύτης Ποίας.
Ο Τάλως σε νομίσματα και αγγεία
Ο μύθος δεν ζούσε μόνο στα κείμενα. Σε νομίσματα της αρχαίας Φαιστού εικονίζεται ένας φτερωτός Τάλως να πετά πέτρα. Αγγειογραφίες γύρω στο 400 π.Χ. απεικονίζουν τον θάνατό του. Η πιο γνωστή είναι ένας κρατήρας από το Ρούβο της νότιας Ιταλίας, όπου ο Τάλως καταρρέει στα χέρια των Διόσκουρων ενώ η Μήδεια παρακολουθεί.
Από τη μυθολογία στη συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη
Η σύγχρονη «επιστροφή» του Τάλω οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην ιστορικό Adrienne Mayor του Πανεπιστημίου Stanford. Το 2018 κυκλοφόρησε το βιβλίο της Gods and Robots, στο οποίο υποστηρίζει ότι οι αρχαίοι μύθοι για τεχνητά όντα δείχνουν πόσο παλιά είναι η ανθρώπινη ενασχόληση με την ιδέα της κατασκευασμένης ζωής. Ο Τάλως, ένα δημιούργημα του θεού-τεχνίτη Ηφαίστου με συγκεκριμένη «αποστολή», είναι το κεντρικό της παράδειγμα.
Η ερμηνεία αυτή είναι ελκυστική, αλλά χρειάζεται μέτρο. Οι αρχαίοι δεν περιέγραφαν ρομπότ με τη σημερινή έννοια και δεν είχαν την τεχνολογία να τα φτιάξουν. Αυτό που μαρτυρά ο μύθος είναι ότι η ιδέα ενός φύλακα από μέταλλο, που κάνει την ίδια δουλειά ακούραστα και έχει ένα κρυφό αδύνατο σημείο, απασχολούσε τους ανθρώπους πολύ πριν γίνει τεχνικά εφικτή.
Ίσως αυτό είναι και το πιο σύγχρονο μήνυμα της ιστορίας. Στον μύθο, ο ανίκητος φύλακας δεν νικιέται με τη βία. Πέφτει επειδή κάποιος βρήκε το ένα σημείο που ο δημιουργός του δεν μπορούσε να προστατέψει.