Ο μύθος είναι από τους πιο γνωστούς της ελληνικής μυθολογίας. Ο βασιλιάς Μίνωας κλείνει τον Μινώταυρο σε ένα κτίσμα από το οποίο κανείς δεν βγαίνει, υποχρεώνει την Αθήνα να στέλνει νέους και νέες ως θυσία, και ο Θησέας σκοτώνει το τέρας και ξαναβρίσκει την έξοδο με το νήμα της Αριάδνης. Το ερώτημα που απασχολεί τους αρχαιολόγους εδώ και έναν αιώνα είναι αν πίσω από την ιστορία κρύβεται ένα πραγματικό κτίριο.
Ο μύθος στις αρχαίες πηγές
Η ιστορία δεν μας έχει φτάσει από ένα μόνο κείμενο. Ο Απολλόδωρος, ο Οβίδιος, ο Πλούταρχος, ο Διόδωρος και ο Παυσανίας δίνουν κομμάτια της, συχνά με διαφορές. Η βασίλισσα Πασιφάη ερωτεύεται έναν ταύρο και ο Δαίδαλος της κατασκευάζει μια ξύλινη αγελάδα. Από την ένωση γεννιέται ο Μινώταυρος, που σε ορισμένες πηγές λέγεται Αστερίων. Ο Δαίδαλος χτίζει τον Λαβύρινθο για να τον κλείσει μέσα. Για το πώς σκότωσε ο Θησέας τον Μινώταυρο, οι εκδοχές διαφέρουν: με ξίφος, με ρόπαλο ή με γυμνά χέρια.
Ο Έβανς και η ιδέα ενός ανακτόρου-λαβύρινθου
Όταν ο Άρθουρ Έβανς ξεκίνησε τις ανασκαφές στην Κνωσό το 1900, βρήκε ένα τεράστιο συγκρότημα με πολλούς διαδρόμους, δωμάτια σε πολλά επίπεδα, εικονογραφία ταύρων και χαραγμένους διπλούς πελέκεις στους τοίχους. Η σύνδεση με τον μύθο ήταν δελεαστική. Ο ίδιος ο Έβανς φαίνεται ότι αρχικά αμφέβαλλε και αργότερα δέχθηκε ότι το ανάκτορο ήταν ο Λαβύρινθος. Λίγα χρόνια μετά, η ιδέα είχε γίνει τόσο κοινή που θεωρούνταν δεδομένη.
Σήμερα πολλοί ερευνητές είναι επιφυλακτικοί. Η πολυπλοκότητα ενός ανακτόρου δεν αποδεικνύει ότι εκεί γεννήθηκε ο μύθος, και κανένα αρχαιολογικό εύρημα δεν δείχνει έναν δομημένο λαβύρινθο με τη σημασία της ιστορίας.
Η λέξη και ο διπλός πέλεκυς
Μια δημοφιλής ερμηνεία συνδέει τη λέξη «λαβύρινθος» με το «λάβρυς», λυδική λέξη για τον διπλό πέλεκυ. Ο λαβύρινθος θα ήταν δηλαδή το «σπίτι του διπλού πέλεκυ», σύμβολου που εμφανίζεται συχνά στη μινωική Κρήτη. Η ερμηνεία αυτή δεν θεωρείται αποδεδειγμένη. Γλωσσολόγοι όπως ο Ρόμπερτ Μπίκες τη θεωρούν εικασία, και η λέξη είναι πιθανότατα προελληνικής προέλευσης με αβέβαιη σημασία.
Μια πιο συγκεκριμένη ένδειξη ήρθε μετά την αποκρυπτογράφηση της Γραμμικής Β. Σε πινακίδα από την Κνωσό αναφέρεται μια προσφορά μελιού στην «da-pu₂-ri-to-jo po-ti-ni-ja», που διαβάζεται ως «Πότνια του Λαβυρίνθου», δηλαδή «Κυρία του Λαβυρίνθου». Η φράση δείχνει ότι κάτι που ονομαζόταν λαβύρινθος συνδεόταν με τη λατρεία στην Κνωσό ήδη στα μυκηναϊκά χρόνια. Δεν μας λέει όμως αν ήταν κτίριο, ιερός χώρος ή κάτι άλλο.
Νομίσματα με λαβύρινθο
Η Κνωσός είχε η ίδια αγκαλιάσει τον μύθο. Νομίσματα της πόλης από τον 5ο αιώνα π.Χ. και μετά δείχνουν σχέδια λαβυρίνθου, άλλοτε γύρω από κεφαλή θεάς, ταύρου ή αστέρι, και σε ορισμένα τον Μινώταυρο. Το κλασικό σχέδιο με έναν μόνο διάδρομο που οδηγεί στο κέντρο εμφανίζεται ήδη γύρω στο 430 π.Χ. Παράδοξα, ένας τέτοιος λαβύρινθος δεν έχει διακλαδώσεις και κανείς δεν μπορεί να χαθεί μέσα του, ενώ ο μύθος περιγράφει κάτι που μοιάζει με λαβύρινθο γεμάτο διακλαδώσεις.
Ο Ηρόδοτος χρησιμοποίησε τη λέξη και για ένα τεράστιο κτιριακό συγκρότημα στην Αίγυπτο, κοντά στην Κροκοδειλόπολη, που θεωρούσε σπουδαιότερο από τις πυραμίδες. Ο Λαβύρινθος της Κρήτης, πάντως, παραμένει στον χώρο του μύθου. Αυτό που η αρχαιολογία μπορεί να πει με βεβαιότητα είναι ότι η λέξη, ο ταύρος και ο τόπος ήταν δεμένα μεταξύ τους πολύ πριν οι αρχαίοι συγγραφείς καταγράψουν την ιστορία του Θησέα.
