Η φράση «άνοιξε το κουτί της Πανδώρας» χρησιμοποιείται σε όλες τις γλώσσες για κάτι που, μόλις ξεκινήσει, φέρνει ανεξέλεγκτα προβλήματα. Στην αρχαιότερη σωζόμενη εκδοχή του μύθου όμως δεν υπάρχει κανένα κουτί. Υπάρχει ένα πιθάρι. Η αλλαγή έγινε πολλούς αιώνες αργότερα, σε μια μετάφραση της Αναγέννησης.
Τι λέει ο Ησίοδος
Τον μύθο της Πανδώρας τον βρίσκουμε στον Ησίοδο, τον ποιητή από την Άσκρη της Βοιωτίας, γύρω στο 700 π.Χ. Στη Θεογονία και κυρίως στο Έργα και Ημέραι αφηγείται πώς ο Δίας, θυμωμένος επειδή ο Προμηθέας έκλεψε τη φωτιά για τους ανθρώπους, διέταξε τη δημιουργία της πρώτης γυναίκας. Οι θεοί της χάρισαν από ένα δώρο ο καθένας, γι’ αυτό και το όνομα «Παν-δώρα».
Στο Έργα και Ημέραι η Πανδώρα σηκώνει το καπάκι ενός πίθου και σκορπίζει στον κόσμο τα δεινά: τον σκληρό μόχθο και τις αρρώστιες που μέχρι τότε δεν γνώριζαν οι άνθρωποι. Ξανακλείνει το πιθάρι πριν βγει το τελευταίο που είχε μέσα, η Ελπίδα.
Ένα πιθάρι στο μπόι ανθρώπου
Ο πίθος δεν ήταν μικρό σκεύος. Ήταν το μεγάλο πήλινο δοχείο αποθήκευσης για κρασί, λάδι ή σιτάρι, συχνά ψηλό όσο ένας άνθρωπος, που μπορεί να ήταν και μισοθαμμένο στο έδαφος. Όποιος έχει δει τα πιθάρια των μινωικών ανακτόρων ή ένα παραδοσιακό πιθάρι σε αυλή χωριού έχει μια καλή ιδέα για το μέγεθος. Δεν είναι κάτι που κρατάς στα χέρια σου, πολύ λιγότερο κάτι που κουβαλάς ως προίκα.
Η διαφορά αλλάζει και τη συμβολική εικόνα. Ένα πιθάρι στο σπίτι είναι μέρος της καθημερινής ζωής, το απόθεμα του νοικοκυριού. Ο μύθος τοποθετεί δηλαδή τα δεινά μέσα στον ίδιο τον χώρο του σπιτιού, όχι σε ένα μυστηριώδες, κλειδωμένο αντικείμενο.
Πώς έγινε «κουτί»
Το λάθος αποδίδεται συνήθως στον Έρασμο του Ρότερνταμ, τον μεγάλο ουμανιστή λόγιο του 16ου αιώνα. Στη συλλογή παροιμιών του Adagia (1508) αφηγήθηκε την ιστορία στα λατινικά. Στη θέση του ελληνικού «πίθος» χρησιμοποίησε τη λέξη pyxis, που σημαίνει μικρό κουτί ή θήκη.
Η συλλογή του Έρασμου διαβάστηκε πάρα πολύ στην Ευρώπη και η «πυξίδα» της Πανδώρας έγινε, μέσα από τις μεταφράσεις στις νεότερες γλώσσες, το «Pandora’s box». Οι ζωγράφοι των επόμενων αιώνων απεικόνιζαν συνήθως την Πανδώρα με ένα κομψό κουτί ή κοσμηματοθήκη στα χέρια, και η εικόνα αυτή εδραιώθηκε.
Και η Ελπίδα;
Το πιο συζητημένο σημείο του μύθου δεν είναι το δοχείο, αλλά το τέλος του. Γιατί η Ελπίδα βρισκόταν μέσα στο πιθάρι μαζί με τα δεινά; Και τι σημαίνει ότι έμεινε μέσα;
Οι ερμηνείες διαφέρουν από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα. Κατά μία ανάγνωση, η Ελπίδα έμεινε στον άνθρωπο ως παρηγοριά. Κατά μια άλλη, η ελπίδα ήταν κι αυτή ένα κακό, μια αυταπάτη που κρατά τους ανθρώπους δεμένους στη δυστυχία τους. Υπάρχει και η άποψη ότι, επειδή έμεινε κλεισμένη, οι άνθρωποι δεν την έχουν πραγματικά στη διάθεσή τους. Το κείμενο του Ησίοδου δεν δίνει οριστική απάντηση, και γι’ αυτό ο μύθος συνεχίζει να συζητιέται.
Μια μικρή γλωσσική ειρωνεία
Οι Νεοέλληνες που λέμε «κουτί της Πανδώρας» μεταφράζουμε, χωρίς να το ξέρουμε, μια λατινική απόδοση ενός ελληνικού κειμένου. Ο μύθος γύρισε δηλαδή στην Ελλάδα από την Ευρώπη, αλλαγμένος. Το «πιθάρι της Πανδώρας» ακούγεται ίσως λιγότερο κομψό, είναι όμως αυτό που πραγματικά έγραψε ο Ησίοδος.
