Λέμε «προκρούστειο κρεβάτι» όταν κάποιος προσαρμόζει με τη βία την πραγματικότητα σε ένα προκαθορισμένο καλούπι. Η έκφραση προέρχεται από έναν μύθο της αττικής παράδοσης, που οι αρχαίοι συγγραφείς δεν διηγούνται όλοι με τον ίδιο τρόπο.
Ο ληστής και τα ονόματά του
Ο Προκρούστης ήταν ληστής από την Αττική που επιτίθετο σε οδοιπόρους. Το όνομα σημαίνει «αυτός που τεντώνει». Ονομάζεται επίσης Δαμάστης, όπως τον λέει ο Απολλόδωρος, ή Πολυπήμων, όπως αναφέρει ο Παυσανίας. Σύμφωνα με τον μύθο, ανάγκαζε τα θύματά του να χωρέσουν σε ένα σιδερένιο κρεβάτι: τα τέντωνε ή τους έκοβε τα πόδια, ώστε να ταιριάζουν στο μήκος του.
Ο Θησέας και η σύγκρουση
Ο ήρωας Θησέας συνάντησε τον Προκρούστη στον δρόμο από την Τροιζήνα προς την Αθήνα, ανάμεσα στις περιπέτειες που ο μύθος τον θέλει να καθαρίζει από κακοποιούς. Ο Πλούταρχος, στον Βίο του Θησέα, γράφει ότι ο Θησέας σκότωσε τον Δαμάστη στο Ερινεό, αναγκάζοντάς τον να χωρέσει στο δικό του κρεβάτι, με τον τρόπο που ο Ηρακλής τιμωρούσε όσους του επιτίθεντο. Ο Παυσανίας τοποθετεί τη θανάτωση κοντά στον Κηφισό. Η τοποθεσία διαφέρει λοιπόν από πηγή σε πηγή· σύγχρονα λεξικά τον τοποθετούν κοντά στην Ελευσίνα και στον Κηφισό.
Ένα κρεβάτι ή δύο;
Εδώ η ιστορία αλλάζει. Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης (4.59) περιγράφει ένα μόνο κρεβάτι, με το οποίο ο Προκρούστης προσάρμοζε τους επισκέπτες με σφυρί ή πριόνι, ανάλογα με την περίπτωση. Η γνωστή εκδοχή με δύο κρεβάτια, ένα κοντό και ένα μεγάλο, εμφανίζεται σε πιο όψιμα κείμενα, στην Επιτομή του Ψευδο-Απολλοδώρου, όπου οι κοντοί ξάπλωναν στο μεγάλο και οι ψηλοί στο κοντό, και στον Υγίνο. Δηλαδή το κοντό και το μακρύ κρεβάτι που θυμόμαστε είναι μεταγενέστερη εξέλιξη του μύθου.
Γιατί επιβιώνει η έκφραση
Η εικόνα είναι απλή και αποτελεσματική: όποιος δεν ταιριάζει, κόβεται ή τεντώνεται. Γι’ αυτό η έκφραση χρησιμοποιείται για κάθε σύστημα, νόμο ή θεωρία που θέλει να χωρέσει τον κόσμο στα μέτρα του, αντί να προσαρμοστεί σε αυτόν. Η ιστορία αναδεικνύει και κάτι για τον τρόπο που λειτουργούν οι μύθοι: δεν υπάρχει μία «επίσημη» εκδοχή, αλλά στρώματα αφηγήσεων που προστίθενται με τον χρόνο.
Τι ξέρουμε και τι όχι
Οι αρχαίοι συγγραφείς συμφωνούν στον πυρήνα της ιστορίας, δηλαδή έναν ληστή της Αττικής, ένα κρεβάτι και τον Θησέα ως εκδικητή. Διαφωνούν στο όνομα, στον τόπο και στον αριθμό των κρεβατιών. Δεν έχουμε ιστορική μαρτυρία για πραγματικό πρόσωπο και αντιμετωπίζουμε το κείμενο ως μύθο.
