Λίγα χρόνια μετά τις εκστρατείες του Μεγάλου Αλεξάνδρου προς την Ανατολή, ένας άλλος Έλληνας κινήθηκε προς την αντίθετη κατεύθυνση. Ο Πυθέας, από την ελληνική αποικία της Μασσαλίας, τη σημερινή Μασσαλία της Γαλλίας, ταξίδεψε γύρω στο 325 π.Χ. προς τη βορειοδυτική Ευρώπη. Περιέγραψε πράγματα που κανένας Έλληνας δεν είχε δει: παλίρροιες πολλών μέτρων, θάλασσες που «πήζουν» και καλοκαιρινές νύχτες όπου ο ήλιος σχεδόν δεν δύει. Για αιώνες τον θεωρούσαν φαντασιόπληκτο.
Ένα βιβλίο που χάθηκε
Ο Πυθέας κατέγραψε το ταξίδι του σε έργο με τίτλο Περί του Ωκεανού. Το βιβλίο δεν σώθηκε. Ό,τι ξέρουμε προέρχεται από αποσπάσματα και περιλήψεις μεταγενέστερων συγγραφέων, κυρίως του Στράβωνα και του Ρωμαίου Πλίνιου του Πρεσβύτερου, που δεν είχαν διαβάσει οι ίδιοι το πρωτότυπο. Είναι λοιπόν μια ιστορία που φτάνει σε εμάς από δεύτερο και τρίτο χέρι, και πολλές λεπτομέρειες μένουν αβέβαιες.
Τι περιέγραψε
Από τα σωζόμενα αποσπάσματα προκύπτει ότι ο Πυθέας:
- πιθανότατα περιέπλευσε μεγάλο μέρος της Μεγάλης Βρετανίας και έδωσε εκτίμηση για την περίμετρό της,
- είναι ο πρώτος γνωστός συγγραφέας που αναφέρει το όνομα της Βρετανίας και γερμανικά φύλα,
- είναι ο πρώτος στις γραπτές πηγές που περιγράφει τον ήλιο του μεσονυχτίου και τους πάγους των πολικών θαλασσών,
- συνέδεσε τις παλίρροιες με τη Σελήνη. Είναι η αρχαιότερη γνωστή τέτοια εξήγηση.
Για έναν ναυτικό της Μεσογείου, όπου οι παλίρροιες είναι ελάχιστες, η εικόνα της θάλασσας να αποσύρεται και να επιστρέφει μέσα σε λίγες ώρες ήταν εντυπωσιακή. Η σύνδεσή της με τη Σελήνη δείχνει παρατηρητή με επιστημονική σκέψη, όχι απλό περιηγητή.
Η μυστηριώδης Θούλη
Το πιο γνωστό κομμάτι της αφήγησης είναι η Θούλη. Ήταν, κατά τον Πυθέα, η πιο βόρεια κατοικημένη χώρα, έξι μέρες πλεύσης βόρεια της Βρετανίας, όπου το καλοκαίρι ο ήλιος σχεδόν δεν έδυε. Πού ακριβώς βρισκόταν είναι από τα μεγάλα ανοιχτά ερωτήματα της αρχαίας γεωγραφίας. Οι μελετητές έχουν προτείνει τη Νορβηγία, την Ισλανδία και τα νησιά Σέτλαντ ή Φερόες. Καμία πρόταση δεν μπορεί να αποδειχθεί, γιατί τα σωζόμενα αποσπάσματα δεν δίνουν αρκετά στοιχεία.
Η λέξη πάντως επιβίωσε. Στα λατινικά η «Ultima Thule», η «έσχατη Θούλη», έγινε μεταφορά για το πιο μακρινό όριο του γνωστού κόσμου.
Γιατί τον αποκάλεσαν ψεύτη
Ο Πολύβιος και ο Στράβων αμφισβήτησαν ανοιχτά τον Πυθέα. Δεν πίστευαν ότι ένας ιδιώτης θα μπορούσε να χρηματοδοτήσει τέτοιο ταξίδι και θεωρούσαν απίθανες τις περιγραφές του. Για τον μεσογειακό κόσμο η ιδέα ότι ο ήλιος δεν δύει τη νύχτα ακουγόταν παραμύθι.
Σήμερα ξέρουμε ότι πολλά από όσα περιέγραψε είναι αληθινά: οι μεγάλες παλίρροιες του Ατλαντικού, οι φωτεινές νύχτες του βορρά, ο θαλάσσιος πάγος. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε λεπτομέρεια που του αποδίδεται είναι ακριβής, αφού τα κείμενα έχουν περάσει από πολλά χέρια. Σημαίνει όμως ότι ο άνθρωπος που οι αρχαίοι κριτικοί περιφρόνησαν ήταν, κατά πάσα πιθανότητα, ένας από τους πιο τολμηρούς εξερευνητές της αρχαιότητας.
Τι ξέρουμε και τι όχι
- Βέβαιο: το ταξίδι έγινε γύρω στο 325 π.Χ. (οι εκτιμήσεις κυμαίνονται περίπου από το 330 έως το 320 π.Χ.) και περιγράφηκε στο χαμένο έργο Περί του Ωκεανού.
- Βέβαιο: μεταγενέστεροι συγγραφείς τον παραθέτουν, συχνά για να τον αμφισβητήσουν.
- Άγνωστο: η ακριβής διαδρομή, η χρηματοδότηση του ταξιδιού και η θέση της Θούλης.