Η έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, που οι ειδικοί ονομάζουν μινωική, ήταν ένα από τα ισχυρότερα ηφαιστειακά γεγονότα που γνωρίζει η ανθρωπότητα. Για δεκαετίες όμως δύο ομάδες ερευνητών έδιναν ημερομηνίες που απείχαν περίπου έναν αιώνα, και κανείς δεν ήξερε ποια είχε δίκιο.
Μια έκρηξη μεγέθους 7
Η έκρηξη τοποθετείται γύρω στο 1600 π.Χ. και έχει δείκτη εκρηκτικότητας 7 στην κλίμακα VEI, που φτάνει ως το 8. Το υλικό που εκτινάχθηκε υπολογίζεται σε δεκάδες κυβικά χιλιόμετρα. Ο οικισμός του Ακρωτηρίου, που ανασκάπτεται από το 1967, βρέθηκε θαμμένος κάτω από ηφαιστειακή τέφρα με τοιχογραφίες και αντικείμενα σε εξαιρετική κατάσταση. Δεν έχουν βρεθεί ανθρώπινα λείψανα, κάτι που ερμηνεύεται ως ένδειξη ότι οι κάτοικοι είχαν προλάβει να φύγουν.
Δύο ρολόγια που δεν συμφωνούσαν
Η μία μέθοδος ήταν η χρονολόγηση με άνθρακα-14. Μετρήσεις σε υλικά που βρέθηκαν κάτω από το στρώμα της τέφρας, όπως σπόρους και κλαδιά, έδιναν την έκρηξη στα τέλη του 17ου αιώνα π.Χ., ανάμεσα σε περίπου 1627 και 1600 π.Χ. Μια γνωστή μέτρηση, ενός κλαδιού ελιάς που θάφτηκε από την τέφρα, δημοσιεύτηκε το 2006 και έγινε αντικείμενο κριτικής, με βάση μελέτη ετήσιων δακτυλίων σύγχρονων ελαιόδεντρων της Σαντορίνης.
Η άλλη μέθοδος ήταν η αρχαιολογική, με βάση την κεραμική και τους συγχρονισμούς με την αιγυπτιακή ιστορία. Έβαζε την έκρηξη αρκετά αργότερα, γύρω στα μέσα του 16ου αιώνα π.Χ., δηλαδή περίπου 1570-1480 π.Χ. ανάλογα με την εκτίμηση.
Οι δακτύλιοι των δέντρων
Το 2018 μια ομάδα με επικεφαλής την Σάρλοτ Πίρσον, δενδροχρονολόγο του Πανεπιστημίου της Αριζόνα, δημοσίευσε στο Science Advances νέα ανάλυση. Μέτρησαν τον άνθρακα-14 σε 285 ετήσιους δακτυλίους δέντρων από δύο μακρινές περιοχές: 200 από πεύκα bristlecone της Καλιφόρνιας και της Νεβάδα, και 85 από ιρλανδικές βελανιδιές, για τα έτη 1700-1500 π.Χ. Τα αποτελέσματα στένεψαν την έκρηξη στο διάστημα 1600-1525 π.Χ., που επικαλύπτεται με το αρχαιολογικό εύρος.
Οι ερευνητές σημείωσαν ότι η καμπύλη βαθμονόμησης του άνθρακα-14 δεν ήταν απόλυτα ακριβής γι’ αυτή την περίοδο, και ότι στόχος είναι να προσδιοριστεί μια μοναδική χρονιά. Το ζήτημα δεν θεωρείται οριστικά κλειστό.
Τι δεν ισχύει
Γύρω από τη Θήρα έχουν χτιστεί πολλές εικασίες: ο μύθος της Ατλαντίδας, οι πληγές της Αιγύπτου, η Έξοδος. Η ιστορική έρευνα δεν στηρίζει καμία από αυτές. Το γεγονός που ξέρουμε καλά είναι άλλο και αρκετά εντυπωσιακό: ένα ηφαίστειο ανατίναξε ένα νησί στο Αιγαίο, ένας οικισμός θάφτηκε σχεδόν άθικτος, και η ακριβής χρονιά αυτού του γεγονότος εξακολουθεί να είναι ερώτημα που δουλεύουν οι ειδικοί.
