Ένας βασιλιάς, ο πλουσιότερος της εποχής του, ρωτά έναν σοφό ποιος είναι ο πιο ευτυχισμένος άνθρωπος στον κόσμο, περιμένοντας να ακούσει το δικό του όνομα. Ο σοφός του απαντά με την ιστορία δύο άσημων νέων από το Άργος. Είναι από τους πιο συγκινητικούς μύθους της αρχαιότητας. Είναι επίσης από τους λίγους που συνδέονται με αγάλματα που σώζονται ως σήμερα.
Η πηγή: ο Ηρόδοτος
Ο μύθος σώζεται στις «Ιστορίες» του Ηροδότου (Α΄ 30–32), μέσα σε ένα από τα πιο γνωστά επεισόδια του έργου: τη συνάντηση του Αθηναίου νομοθέτη Σόλωνα με τον βασιλιά της Λυδίας Κροίσο.
Ο Κροίσος ξεναγεί τον Σόλωνα στους θησαυρούς του και τον ρωτά ποιον θεωρεί πιο ευτυχισμένο άνθρωπο. Ο Σόλων αναφέρει πρώτα τον Τέλλο τον Αθηναίο. Ο Τέλλος έζησε σε ευημερούσα πόλη, είδε τα παιδιά και τα εγγόνια του να ζουν και σκοτώθηκε ένδοξα πολεμώντας για την πατρίδα του. Ο Κροίσος ρωτά ποιος είναι δεύτερος, βέβαιος πια ότι θα είναι εκείνος. Ο Σόλων όμως απαντά: ο Κλέοβις και ο Βίτων.
Η ιστορία
Ο Κλέοβις και ο Βίτων ήταν δύο αδέλφια από το Άργος. Είχαν αρκετά μέσα για να ζουν και ήταν δυνατοί στο σώμα, τόσο που είχαν κερδίσει και οι δύο βραβεία σε αγώνες. Η μητέρα τους ήταν ιέρεια της Ήρας. Ο Ηρόδοτος δεν λέει το όνομά της. Το όνομα Κυδίππη το δίνουν μόνο μεταγενέστερες πηγές.
Στη μεγάλη γιορτή της Ήρας η μητέρα έπρεπε να πάει με άμαξα στον ναό της θεάς, το Ηραίο του Άργους. Τα βόδια όμως δεν είχαν γυρίσει εγκαίρως από τα χωράφια. Για να μη χάσει η μητέρα τους την τελετή, οι δύο νέοι ζεύτηκαν μόνοι τους στην άμαξα. Την έσυραν 45 στάδια, περίπου οκτώ χιλιόμετρα, ως τον ναό.
Το πλήθος στη γιορτή τους επαίνεσε. Οι άνδρες μακάριζαν τη δύναμη των νέων και οι γυναίκες τη μητέρα που είχε τέτοια παιδιά. Η μητέρα, γεμάτη χαρά, στάθηκε μπροστά στο άγαλμα της θεάς και προσευχήθηκε. Ζήτησε από την Ήρα να δώσει στους γιους της ό,τι καλύτερο μπορεί να τύχει σε άνθρωπο.
Μετά τη θυσία και το γεύμα, τα δύο αδέλφια αποκοιμήθηκαν μέσα στον ναό και δεν ξύπνησαν ποτέ. Ο Ηρόδοτος γράφει ότι έτσι ο θεός έδειξε ότι για τον άνθρωπο είναι καλύτερο να πεθάνει παρά να ζει («ἄμεινον εἴη ἀνθρώπῳ τεθνάναι μᾶλλον ἢ ζώειν»). Οι Αργείοι έφτιαξαν αγάλματά τους και τα αφιέρωσαν στους Δελφούς, ως άνδρες που είχαν αναδειχθεί άριστοι.
Τα αγάλματα που σώζονται
Ο μύθος έχει και μια σπάνια απτή διάσταση. Στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Δελφών εκτίθενται δύο αρχαϊκοί κούροι, μεγαλύτεροι από το φυσικό μέγεθος, που χρονολογούνται γύρω στο 580 π.Χ. Βρέθηκαν στις γαλλικές ανασκαφές των Δελφών τη δεκαετία του 1890. Στη βάση σώζεται επιγραφή με την υπογραφή του γλύπτη, του Πολυμήδη από το Άργος. Τέτοιες επιγραφές είναι σπάνιες για τόσο πρώιμη εποχή.
Η ταύτισή τους με τον Κλέοβη και τον Βίτωνα είναι η καθιερωμένη, όμως δεν είναι εντελώς αδιαμφισβήτητη. Οι επιγραφές είναι αποσπασματικές, και ορισμένοι μελετητές έχουν προτείνει ότι οι μορφές παριστάνουν τους Διόσκουρους. Για ένα έγκυρο άρθρο, η σωστή διατύπωση είναι ότι «ταυτίζονται συνήθως» με τα δύο αδέλφια.
Ο περιηγητής Παυσανίας, τον 2ο αιώνα μ.Χ., αναφέρει επίσης ανάγλυφο στο ίδιο το Άργος. Έδειχνε τους δύο νέους να σέρνουν την άμαξα με τη μητέρα τους προς το ιερό της Ήρας.
Το νόημα: μην αποκαλείς κανέναν ευτυχισμένο πριν από το τέλος
Ο Κροίσος θύμωσε με την απάντηση. Πώς μπορούσε ο Σόλων να βάζει απλούς πολίτες πάνω από τον ίδιο; Ο Σόλων εξήγησε ότι η ανθρώπινη ζωή είναι γεμάτη αλλαγές. Κανείς δεν πρέπει να χαρακτηρίζεται ευτυχισμένος πριν δούμε πώς θα τελειώσει η ζωή του.
Ο Ηρόδοτος δείχνει στη συνέχεια ότι ο Σόλων είχε δίκιο. Ο Κροίσος έχασε τον γιο του και αργότερα το βασίλειό του από τον Πέρση βασιλιά Κύρο.
Ο μύθος παραμένει επίκαιρος για τρεις λόγους:
- Η ευτυχία δεν μετριέται με τον πλούτο. Ο πλουσιότερος βασιλιάς του κόσμου δεν μπαίνει ούτε στις δύο πρώτες θέσεις. Πριν από αυτόν μπαίνουν άνθρωποι που έζησαν τίμια και τελείωσαν τη ζωή τους με τιμή.
- Η αγάπη προς τους γονείς ως αρετή. Η πράξη των δύο αδελφών είναι πράξη αφοσίωσης και σεβασμού, ενώπιον της κοινότητας και του θεού.
- Η ζωή κρίνεται ολόκληρη. Η φράση «μηδένα πρὸ τοῦ τέλους μακάριζε», που συνδέεται με τον Σόλωνα, πέρασε από τον Ηρόδοτο στην αρχαία τραγωδία και στη σκέψη του Αριστοτέλη. Η ιδέα ότι η αξία μιας ζωής φαίνεται μόνο στο σύνολό της παραμένει από τα πιο βαθιά διδάγματα της ελληνικής σκέψης.
Η φράση «μηδένα πρὸ τοῦ τέλους μακάριζε» είναι μεταγενέστερη παροιμιακή διατύπωση της ιδέας του Σόλωνα και όχι αυτούσια λέξεις του Ηροδότου. Γι’ αυτό τη γράφω ως φράση που «συνδέεται» με τον Σόλωνα

