Ο Οδυσσέας έχει ήδη χάσει μέρος των συντρόφων του στο νησί της Κίρκης, που τους μετέτρεψε σε γουρούνια με ένα φίλτρο. Πριν πάει στο παλάτι της, συναντά τον Ερμή και παίρνει από αυτόν ένα βότανο. Η εικόνα του φυτού είναι από τις λίγες φυτικές περιγραφές στον Όμηρο και έχει δημιουργήσει δύο χιλιάδες χρόνια συζητήσεων: τι ακριβώς είναι το «μώλυ»;
Τι λέει το κείμενο
Στην αγγλική μετάφραση του Σάμιουελ Μπάτλερ, ο Ερμής τραβά το βότανο από το χώμα και το δείχνει στον Οδυσσέα. Η ρίζα του ήταν μαύρη και το άνθος του άσπρο σαν γάλα. Οι θεοί το λένε «μώλυ», και οι θνητοί δεν μπορούν να το ξεριζώσουν, ενώ οι θεοί μπορούν να κάνουν ό,τι θέλουν. Ο Ερμής εξηγεί ότι η Κίρκη θα ανακατέψει φίλτρο στο φαγητό του, αλλά το βότανο θα εμποδίσει τα μάγια. Όταν εκείνη τον χτυπήσει με το ραβδί της, ο Οδυσσέας πρέπει να τραβήξει το ξίφος του και να πέσει πάνω της σαν να θέλει να τη σκοτώσει.
Έτσι γίνεται. Ο Οδυσσέας πίνει το φίλτρο και δεν επηρεάζεται. Η Κίρκη τον χτυπά με το ραβδί, του λέει να πάει στο χοιροστάσιο με τους άλλους, εκείνος ορμά με το ξίφος και η Κίρκη πέφτει και του πιάνει τα γόνατα, ρωτώντας πώς είναι δυνατόν να μην έχουν δύναμη πάνω του τα φάρμακά της. Εκείνος ζητά πρώτα όρκο ότι δεν θα του κάνει κακό. Ο όρκος δίνεται και οι σύντροφοι ξαναγίνονται άνθρωποι.
Η υπόθεση του 1983
Το 1983 οι Α. Πλαϊτάκης και Ρ. Κ. Ντουβουάζιν δημοσίευσαν στο Clinical Neuropharmacology (τόμος 6, τεύχος 1, σελ. 1-5) μελέτη με τίτλο «Το μώλυ του Ομήρου ταυτίζεται με το Galanthus nivalis L.: φυσιολογικό αντίδοτο στη δηλητηρίαση από στραμόνιο». Η περίληψή τους ξεκινά από την παρατήρηση ότι οι αντιδοτικές ιδιότητες ορισμένων φυτών πρέπει να είχαν διαπιστωθεί εμπειρικά στην αρχαιότητα. Οι συγγραφείς θεωρούν πιθανό ότι η Κίρκη χρησιμοποίησε κεντρικά δρώντα αντιχολινεργικά παρασκευάσματα, ώστε να προκαλέσει αμνησία και παραληρηματική κατάσταση στους συντρόφους του Οδυσσέα. Προτείνουν ότι το μώλυ ήταν ο γαλανθός (στα αγγλικά snowdrop), ο οποίος περιέχει γαλανθαμίνη, μια κεντρικά δρώσα αντιχολινεστεράση. Σύμφωνα με την ίδια περίληψη, η περιγραφή του μώλυ ως αντίδοτου στον Όμηρο μπορεί να αποτελεί την παλαιότερη καταγεγραμμένη χρήση αντιχολινεστεράσης για την αντιστροφή κεντρικής αντιχολινεργικής δηλητηρίασης.
Υπόθεση, όχι απόδειξη
Η διατύπωση των ίδιων των συγγραφέων είναι προσεκτική: λένε ότι παρουσιάζουν στοιχεία που στηρίζουν την υπόθεση ότι το μώλυ «ίσως ήταν» ο γαλανθός. Ο Όμηρος δεν ονομάζει φυτό που να μπορεί να ταυτιστεί με βεβαιότητα, και το ίδιο το κείμενο δίνει το μώλυ ως θεϊκό όνομα, δηλαδή ως κάτι που δεν ανήκει στη γλώσσα των ανθρώπων. Από τις δύο σελίδες περιλήψεων που διαβάστηκαν δεν προκύπτει ποιες αντιρρήσεις έχουν διατυπωθεί από άλλους μελετητές, γι’ αυτό δεν τις παραθέτουμε.
Το ενδιαφέρον της ιστορίας είναι ότι ο μύθος περιέχει μια πολύ συγκεκριμένη ιδέα: ένα φυτό που αναστρέφει τη δράση ενός φαρμάκου. Είτε αντιστοιχεί σε πραγματικό φυτό είτε όχι, δείχνει ότι οι αρχαίοι αφηγητές φαντάζονταν ήδη τη φαρμακολογία ως μάχη ανάμεσα σε δηλητήριο και αντίδοτο.
