Στην αρχαία Αθήνα, κάθε φθινόπωρο, γυναίκες που είχαν παντρευτεί άφηναν το σπίτι τους για τρεις μέρες και συγκεντρώνονταν σε ένα ιερό. Οι άνδρες δεν μπορούσαν να πλησιάσουν. Η γιορτή λεγόταν Θεσμοφόρια και ήταν αφιερωμένη στη Δήμητρα και στην Περσεφόνη. Οι πηγές για το τι ακριβώς γινόταν είναι λιγοστές και πολλές από αυτές έμμεσες, γι’ αυτό ό,τι ακολουθεί χρειάζεται προσοχή.
Το πλαίσιο
Η γιορτή ήταν ετήσια και συνδεόταν με τη γονιμότητα και με την εποχή της σποράς, στα τέλη του φθινοπώρου. Συμμετείχαν μόνο ενήλικες γυναίκες και οι τελετές ήταν μυστικές. Στην Αθήνα τελούνταν από τις 11 έως τις 13 του μήνα Πυανοψιώνα.
Οι τρεις ημέρες
Η πρώτη μέρα ονομαζόταν Άνοδος: οι γυναίκες ανέβαιναν προς το ιερό. Η δεύτερη ήταν η Νηστεία. Σύμφωνα με μία περιγραφή, οι γυναίκες κάθονταν στο έδαφος, χωρίς στεφάνια, και έτρωγαν μόνο σπόρους ροδιού. Κατά μια άλλη ερμηνεία που στηρίζεται σε αρχαίους σχολιαστές, η στάση αυτή μπορεί να μιμούνταν το πένθος της Δήμητρας. Η τρίτη μέρα λεγόταν Καλλιγένεια και ήταν γιορτή. Οι μελετητές διστάζουν να την ερμηνεύσουν: για άλλους η Καλλιγένεια ήταν «θεά της όμορφης γέννησης» που δεν εμφανίζεται πουθενά αλλού, για άλλους απλώς το όνομα της ημέρας.
Τα γουρούνια και οι λάκκοι
Μία από τις πιο γνωστές πληροφορίες είναι ότι θυσιάζονταν χοιρίδια και τα υπολείμματά τους τοποθετούνταν σε λάκκους που ονομάζονταν «μέγαρα». Αργότερα τα υπολείμματα ανασύρονταν από ομάδα γυναικών, τις Αντλήτριες, και τοποθετούνταν σε βωμούς. Πίστευαν ότι βοηθούσαν τις σοδειές. Η πληροφορία προέρχεται κυρίως από σχόλιο σε κείμενο του Λουκιανού, και οι ερευνητές σημειώνουν ότι η πρακτική των «μεγάρων» δεν μπορεί εύκολα να γενικευτεί από τα κείμενα που σώζονται.
Κωμωδία ως πηγή
Μία από τις πιο γνωστές αναφορές είναι η κωμωδία του Αριστοφάνη «Θεσμοφοριάζουσαι». Επειδή είναι κωμωδία, δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ακριβής περιγραφή της τελετής. Μας δείχνει πώς οι Αθηναίοι φαντάζονταν τη γιορτή, όχι πώς ήταν.
Η εικόνα που προκύπτει είναι ότι οι γυναίκες είχαν μια θεσμοθετημένη, δημόσια αναγνωρισμένη θρησκευτική λειτουργία, με δικούς τους κανόνες, μακριά από τους άνδρες. Πολλά από τα υπόλοιπα, όμως, παραμένουν εικασίες.
