Όταν σκεφτόμαστε τις Σειρήνες, βλέπουμε μια γυναίκα με ουρά ψαριού. Η εικόνα είναι τόσο οικεία που δύσκολα φανταζόμαστε κάτι άλλο. Στην αρχαία ελληνική γραμματεία και τέχνη όμως, οι Σειρήνες δεν ήταν πλάσματα της θάλασσας με ουρά.
Ο Όμηρος δεν τις περιγράφει
Οι Σειρήνες εμφανίζονται για πρώτη φορά στην Οδύσσεια, στη ραψωδία μ. Ο Όμηρος δεν δίνει καμία σωματική περιγραφή τους. Ξέρουμε ότι είναι δύο και ότι κάθονται σε ένα λιβάδι γεμάτο λουλούδια, γύρω από το οποίο βρίσκονται σωροί από σάπια πτώματα. Η εμφάνιση παραμένει στη φαντασία του αναγνώστη, ενώ η απειλή είναι το τραγούδι τους. Ο Οδυσσέας τις ακούει δεμένος στο κατάρτι, ενώ οι σύντροφοί του έχουν βουλωμένα τα αυτιά.
Πουλιά με γυναικείο κεφάλι
Για να δούμε πώς τις φαντάζονταν οι αρχαίοι, πρέπει να κοιτάξουμε την τέχνη. Ήδη από τον 7ο αιώνα π.Χ. οι Σειρήνες απεικονίζονται τακτικά ως πουλιά με ανθρώπινο κεφάλι. Ο Απολλώνιος ο Ρόδιος, στα Αργοναυτικά, τις περιγράφει ως εν μέρει γυναίκες και εν μέρει πουλιά. Εκεί ο Ορφέας τις υπερκερνά με το τραγούδι του, και ο Βούτης, που σχεδόν παρασύρεται, σώζεται από την Αφροδίτη.
Απεικονίσεις Σειρήνων υπάρχουν και σε αρχαίες επιτύμβιες στήλες, και πιθανώς είχαν ρόλο ψυχοπομπών, δηλαδή οδηγών των ψυχών των νεκρών.
Οι ιστορίες για την καταγωγή τους
Στις περισσότερες πηγές οι Σειρήνες είναι κόρες του ποτάμιου θεού Αχελώου, με διαφορετικές μητέρες, μεταξύ των οποίων Μούσες. Σε ένα απόσπασμα του Σοφοκλή ως πατέρας αναφέρεται ο Φόρκυς. Ένας μύθος λέει ότι η Ήρα τις παρότρυνε να αμιλληθούν με τις Μούσες. Όταν έχασαν, οι Μούσες τους μάδησαν τα φτερά. Από εκεί προέρχεται, σύμφωνα με την παράδοση, και το όνομα της πόλης Άπτερα, δηλαδή «άφτερη». Η ετυμολογία της ίδιας της λέξης «Σειρήνα» αμφισβητείται. Μία υπόθεση τη συνδέει με λέξεις που σημαίνουν σχοινί ή δεσμό, ως υπαινιγμό για μαγεία που δένει.
Η εμφάνιση της «γοργόνας-σειρήνας»
Η μεταβολή σε γοργόνα συνέβη πολύ αργότερα. Η πρώτη καταγεγραμμένη περιγραφή ως πλάσματος με σώμα κοπέλας και λεπιδωτή ουρά ψαριού βρίσκεται στο Liber Monstrorum, ένα λατινικό έργο των αρχών του 8ου αιώνα μ.Χ. Από εκεί και μετά, η Σειρήνα και η γοργόνα συγχωνεύτηκαν στη δυτική φαντασία.
Η επόμενη φορά που θα δείτε μια «σειρήνα» στο λογότυπο ενός καφέ ή σε ένα παιδικό βιβλίο, αξίζει να θυμηθείτε ότι οι αρχαίοι Έλληνες θα την αναγνώριζαν μάλλον από τα φτερά της και όχι από την ουρά της.