Ο Ιερός Λόχος των Θηβαίων είναι από τις πιο γνωστές στρατιωτικές μονάδες της αρχαιότητας και, ταυτόχρονα, από τις λιγότερο καλά τεκμηριωμένες. Οι αρχαίες πηγές είναι λιγοστές. Ο τάφος που συνδέεται με αυτόν στη Χαιρώνεια, στη Βοιωτία, είναι σημαντικό αρχαιολογικό εύρημα, αλλά ό,τι ακούγεται γύρω του δεν έχει την ίδια βεβαιότητα.
Τι λέει ο Πλούταρχος
Στον «Πελοπίδα» (18) ο Πλούταρχος γράφει ότι ο Ιερός Λόχος σχηματίστηκε από τον Γοργίδα και αποτελούνταν από τριακόσιους εκλεκτούς άνδρες, τους οποίους συντηρούσε η πόλη. Στρατοπέδευαν στην Καδμεία, γι’ αυτό τους έλεγαν και «λόχο της πόλης». Ο ίδιος αναφέρει ότι, κατά μερικούς, ο λόχος αποτελούνταν από εραστές και ερωμένους, και σημειώνει ότι μια ομάδα που τη συνδέει η φιλία των εραστών είναι άλυτη. Ο Πλούταρχος μεταφέρει δηλαδή αυτή την παράδοση ως άποψη «μερικών», όχι ως βέβαιο γεγονός.
Ο ίδιος γράφει ότι ο λόχος δεν νικήθηκε ποτέ, μέχρι τη μάχη της Χαιρώνειας. Όταν ο Φίλιππος Β΄ πλησίασε το σημείο όπου κείτονταν οι τριακόσιοι, όλοι στις θέσεις τους απέναντι στις μακριές λόγχες της φάλαγγάς του, και έμαθε ότι ήταν εραστές και ερωμένοι, δάκρυσε και είπε, κατά τη μετάφραση του Loeb, ότι ας χαθούν κακά όσοι πιστεύουν πως αυτοί οι άνδρες έκαναν ή έπαθαν κάτι ντροπιαστικό.
Το λιοντάρι και ο λάκκος
Ο Παυσανίας, σύμφωνα με την παράθεση σε κριτική του περιοδικού The American Scholar, γράφει ότι το μνημείο δεν έχει επιγραφή, αλλά πάνω του στέκεται ένα λιοντάρι. Το 1818, κάποιος νεαρός Βρετανός ταξιδιώτης, ακολουθώντας τον Παυσανία ως οδηγό, βρήκε ένα θραύσμα από το κεφάλι και τον λαιμό ενός μαρμάρινου λιονταριού. Το λιοντάρι αναστηλώθηκε αργότερα, στις αρχές του 20ού αιώνα.
Το 1880 ένας γλύπτης που είχε αναλάβει να ανασυνθέσει το λιοντάρι δοκίμασε το έδαφος και βρήκε ομαδικό τάφο. Ο Παναγιώτης Σταματάκης κατέγραψε 254 σκελετούς. Ο Σταματάκης πέθανε τον Μάρτιο του 1885 (στην ηλικία περίπου των 50 ετών) από ελονοσία. Τα σημειωματάριά του, με σχέδια, βρέθηκαν αργότερα στα αρχεία της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας από τον ιστορικό Τζέιμς Ρομ και τον μεταφραστή Μπρέιντι Κίσλινγκ. Σύμφωνα με το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, οι νεκροί είχαν ταφεί χωρίς όπλα, με λίγα κτερίσματα, ανάμεσά τους 17 πήλινα αγγεία και περισσότερα από 92 σιδερένια ξέστρα, και τα μοιραία τραύματα προέρχονται από μακεδονικά όπλα. Κατά τη διατύπωση του μουσείου, «πέθαναν ως πολεμιστές αλλά θάφτηκαν ως πολίτες».
Τι δεν είναι βέβαιο
- Οι σκελετοί είναι 254, όχι 300. Η διαφορά δεν εξηγείται εδώ με βεβαιότητα.
- Η σύνδεση του τάφου με τον Ιερό Λόχο στηρίζεται στη θέση του κάτω από το λιοντάρι, στον Παυσανία και στα ευρήματα. Οι πηγές που διαβάστηκαν δεν την παρουσιάζουν ως αδιάσειστη, και η ανασκόπηση του American Scholar αναφέρει ότι μερικοί μελετητές είχαν αμφιβολίες.
- Ότι ο λόχος αποτελούνταν από ζευγάρια εραστών είναι παράδοση που μεταφέρει ο Πλούταρχος με επιφύλαξη.
Το σίγουρο είναι ότι στη Χαιρώνεια υπάρχει ένας τάφος με εκατοντάδες πολεμιστές, θαμμένους με φροντίδα αλλά χωρίς τον οπλισμό τους. Το υπόλοιπο είναι ιστορική ερμηνεία, και αξίζει να διαβάζεται ως τέτοια.
