Ο αγώνας δρόμου που ονομάζουμε μαραθώνιο στηρίζεται σε μια εικόνα που όλοι γνωρίζουμε: ένας Αθηναίος αγγελιοφόρος τρέχει από τον Μαραθώνα ως την Αθήνα, ανακοινώνει τη νίκη και πέφτει νεκρός από την κόπωση. Ο Ηρόδοτος, που είναι η παλαιότερη και σημαντικότερη πηγή για τους Περσικούς Πολέμους, δεν γράφει τίποτα τέτοιο. Αυτό που γράφει είναι μια διαφορετική, εξίσου εντυπωσιακή ιστορία.
Η αποστολή προς τη Σπάρτη
Το 490 π.Χ., πριν από τη μάχη του Μαραθώνα, οι Αθηναίοι έστειλαν στη Σπάρτη έναν ημεροδρόμο, δηλαδή επαγγελματία αγγελιοφόρο που έτρεχε μεγάλες αποστάσεις, για να ζητήσουν βοήθεια απέναντι στους Πέρσες. Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι έφτασε στη Σπάρτη την επομένη της αναχώρησής του από την Αθήνα. Η διαδρομή είναι περίπου 240 χιλιόμετρα. Το όνομά του εμφανίζεται ως Φειδιππίδης, ενώ σε ορισμένες γραφές ως Φιλιππίδης.
Στο ταξίδι, σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ο αγγελιοφόρος συνάντησε τον θεό Πάνα, που του παραπονέθηκε ότι οι Αθηναίοι τον παραμελούσαν. Οι Αθηναίοι, κατά την ίδια αφήγηση, ίδρυσαν αργότερα ιερό του Πάνα. Οι Σπαρτιάτες απάντησαν ότι δεν μπορούσαν να ξεκινήσουν πριν από την πανσέληνο, και όταν έφτασαν, η μάχη είχε ήδη κριθεί.
Αυτό που λείπει
Στη διήγηση του Ηροδότου δεν υπάρχει δρόμος από τον Μαραθώνα στην Αθήνα και δεν υπάρχει θάνατος. Ο ιστορικός περιγράφει το ταξίδι προς τη Σπάρτη και μια επιστροφή, όχι ένα μήνυμα νίκης.
Η εκδοχή του Λουκιανού
Η εκδοχή που γνωρίζουμε εμφανίζεται πολύ αργότερα. Ο Λουκιανός, αιώνες μετά, αποδίδει στον Φιλιππίδη τρέξιμο από τον Μαραθώνα προς την Αθήνα, όπου καταρρέει μόλις φτάνει. Οι σύγχρονοι μελετητές χαρακτηρίζουν την εκδοχή αυτή «ρομαντική επινόηση».
Ένα ποίημα και μια ολυμπιακή ιδέα
Το 1879 ο Ρόμπερτ Μπράουνινγκ έγραψε ένα ποίημα που συνένωσε τις δύο ιστορίες: το τρέξιμο προς τη Σπάρτη και τη φράση της νίκης στην Αθήνα. Ο Γάλλος γλωσσολόγος Μισέλ Μπρεάλ, εμπνευσμένος από αυτήν την εικόνα, πρότεινε έναν αγώνα δρόμου Μαραθώνα-Αθήνας για τους πρώτους σύγχρονους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1896. Ο πρώτος νικητής ήταν ο Σπύρος Λούης.
Σήμερα, τα 42 περίπου χιλιόμετρα του μαραθωνίου δεν αντιστοιχούν σε κάποια αρχαία διαδρομή που τρέχτηκε με τον τρόπο που υπονοεί ο θρύλος.
Η ειρωνεία
Υπάρχει όμως και αγώνας που τιμά τον πραγματικό Φειδιππίδη του Ηροδότου. Από το 1983 διεξάγεται ο Σπαρτάθλον, ένας υπερμαραθώνιος 246 χιλιομέτρων από την Αθήνα ως τη Σπάρτη. Ο δρόμος που θεωρείται κατεξοχήν «μαραθώνιος» στη συνείδησή μας έχει δηλαδή στηριχθεί σε μια ιστορία που δεν γράφτηκε από τον Ηρόδοτο, ενώ η ιστορία που γράφτηκε από εκείνον έχει δικό της, πολύ πιο μακρύ αγώνα.