Στο δεύτερο βιβλίο των Ιστοριών του ο Ηρόδοτος διηγείται μια ιστορία που ακούγεται σαν πείραμα ψυχολογίας. Ο Αιγύπτιος βασιλιάς Ψαμμήτιχος ήθελε να μάθει ποιοι άνθρωποι υπήρξαν οι πρώτοι στον κόσμο. Επειδή δεν έβρισκε απάντηση με ρωτήματα, κατέφυγε σε δοκιμή.
Τι περιγράφει ο Ηρόδοτος
Ο Ψαμμήτιχος έδωσε δύο νεογέννητα παιδιά απλών ανθρώπων σε έναν βοσκό, με εντολή να τα μεγαλώσει στα κοπάδια του, σε μοναχική καλύβα, και να τα τρέφει με γάλα κατσίκας. Κανείς δεν έπρεπε να μιλά μπροστά τους. Ο βασιλιάς ήθελε να ακούσει ποια θα ήταν η πρώτη λέξη που θα έλεγαν.
Σύμφωνα με τον Ηρόδοτο, ύστερα από δύο χρόνια τα παιδιά έτρεξαν στον βοσκό όταν μπήκε στην καλύβα, φωνάζοντας «βεκός». Ο βοσκός αρχικά σιώπησε, αλλά καθώς η λέξη επαναλαμβανόταν την ανέφερε στον βασιλιά. Ο Ψαμμήτιχος ρώτησε σε ποια γλώσσα ανήκει και έμαθε ότι στη φρυγική το «βεκός» σημαίνει ψωμί. Οι Αιγύπτιοι δέχθηκαν έτσι ότι οι Φρύγες είναι αρχαιότεροι από τους ίδιους.
Μια δεύτερη εκδοχή που ο Ηρόδοτος απορρίπτει
Ο Ηρόδοτος αναφέρει ότι οι ιερείς του Ηφαίστου στη Μέμφιδα έλεγαν διαφορετική ιστορία: ότι τα παιδιά είχαν μεγαλώσει με γυναίκες στις οποίες είχε κοπεί η γλώσσα. Τη θεωρεί από τις ανοησίες που λένε οι Έλληνες και δεν την αποδέχεται.
Τι δείχνει πραγματικά
Οι μελετητές διαβάζουν το επεισόδιο με διαφορετικούς τρόπους. Μία ανάλυση επισημαίνει ότι το πιο αξιοπρόσεκτο στοιχείο είναι ότι ο ίδιος ο Ηρόδοτος δεν επιβεβαιώνει την ερμηνεία του βασιλιά. Άλλη εκδοχή υποστηρίζει ότι η διήγηση μπορεί να είναι ειρωνική: το πείραμα δείχνει το πολύ ότι τα παιδιά μαθαίνουν να μιλούν από όσα ακούν και όχι ποιοι ήταν οι πρώτοι ομιλητές. Μια συχνή εξήγηση για τον ήχο «βεκός» είναι ότι μιμείται το βέλασμα των κατσικιών που άκουγαν τα παιδιά, όμως πρόκειται για υπόθεση και όχι για τεκμηριωμένο συμπέρασμα.
Δεν υπάρχει ανεξάρτητη επιβεβαίωση ότι το πείραμα έγινε πράγματι. Η ιστορία είναι μια αφήγηση του Ηροδότου, που τη μεταφέρει από τους Αιγυπτίους ιερείς, και πρέπει να διαβάζεται ως τέτοια.
Η αξία της διήγησης βρίσκεται αλλού από εκεί που την έβλεπε ο βασιλιάς. Δείχνει ότι ήδη στην αρχαιότητα υπήρχε το ερώτημα για την καταγωγή της γλώσσας και η ιδέα ότι θα μπορούσε να απαντηθεί με παρατήρηση. Το πείραμα, όπως το περιγράφει ο Ηρόδοτος, δεν θα περνούσε σήμερα κανέναν έλεγχο ηθικής ούτε μεθοδολογίας.