Η Λέρνα, στην Αργολίδα, είναι ο τόπος όπου ο μύθος τοποθετεί τον δεύτερο άθλο του Ηρακλή: τη θανάτωση της Λερναίας Ύδρας, του πολυκέφαλου φιδιού του νερού. Όποιος την επισκεφθεί σήμερα βρίσκει όμως και κάτι άλλο, μια από τις σημαντικότερες θέσεις της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού. Οι δύο ιστορίες δεν έχουν αποδεδειγμένη σχέση μεταξύ τους, αλλά η σύγκριση έχει ενδιαφέρον.
Ο Παυσανίας και η πηγή της Αμυμώνης
Ο Παυσανίας στα Κορινθιακά (2.37) περιγράφει τον τόπο όπως τον είδε και όπως τον διηγούνταν οι ντόπιοι. Στην πηγή της Αμυμώνης, γράφει, φύτρωνε ένα πλατάνι, κάτω από το οποίο, σύμφωνα με την παράδοση, μεγάλωσε η ύδρα. Η Αμυμώνη ήταν κόρη του Δαναού, και την πηγή τη συνδέει η παράδοση με δώρο του Ποσειδώνα προς αυτήν.
Ο Παυσανίας είναι εντυπωσιακά επιφυλακτικός. Πιστεύει ότι το θηρίο ήταν μεγαλύτερο από τα άλλα νερόφιδα και ότι το δηλητήριό του ήταν τόσο θανατηφόρο ώστε ο Ηρακλής να βάφει τα βέλη του με τη χολή του. Κατά τη γνώμη του όμως η ύδρα είχε ένα κεφάλι και όχι πολλά. Το πολυκέφαλο θηρίο, γράφει, το παρουσίασε ο Πείσανδρος ο Καμειρεύς, ώστε το θηρίο να φαίνεται φοβερότερο και η ποίησή του πιο εντυπωσιακή. Ο Πείσανδρος έγραψε ποίημα για τους άθλους του Ηρακλή, και η χρονολογία του είναι αβέβαιη, ίσως γύρω στο 645 π.Χ.
Τι βρέθηκε στο έδαφος
Οι ανασκαφές στη Λέρνα ξεκίνησαν το 1952 υπό τον Τζον Κάσκεϊ και οδήγησαν σε μια σειρά δημοσιεύσεων για την προϊστορική Λέρνα. Το γνωστότερο εύρημα είναι η Οικία των Κεραμιδιών, κτίριο της Πρωτοελλαδικής ΙΙ περιόδου, που χρονολογείται περίπου στα 2500-2300 π.Χ. Πήρε το όνομά της από τη στέγη της και καταστράφηκε από φωτιά στο τέλος της περιόδου. Δεν ξαναχτίστηκε, και αργότερα γύρω της αναπτύχθηκε μικρός οικισμός με σειρές από μικρά σπίτια. Σε μεταγενέστερη εποχή, δύο ορθογώνιοι μυκηναϊκοί λακκοειδείς τάφοι σκάφτηκαν στον τύμβο που κάλυπτε την οικία, κάτι που δείχνει ότι ο χώρος είχε ίσως θρησκευτική σημασία.
Δύο ιστορίες, όχι μία
Είναι δελεαστικό να ενώσει κανείς τον μύθο με την αρχαιολογία, αλλά οι πηγές που ελέγχθηκαν δεν δείχνουν ότι τα ευρήματα εξηγούν τον μύθο. Το τι ακριβώς αντιπροσώπευε η Ύδρα για τους ανθρώπους της Αργολίδας δεν το γνωρίζουμε, και ό,τι πούμε είναι εικασία.
Αυτό που μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα είναι ότι η φήμη του τόπου ως χώρου του μύθου διατηρήθηκε επί αιώνες και ότι ο ίδιος ο Παυσανίας, δεκαέξι αιώνες πριν από εμάς, ξεχώριζε το πιθανό από το ποιητικό. Αξίζει να τον διαβάσει κανείς ακριβώς για αυτή την ψυχρή ματιά.