Τον 3ο αιώνα π.Χ., ένας αστρονόμος από τη Σάμο υποστήριξε ότι ο Ήλιος μένει ακίνητος και η Γη κινείται γύρω του. Η ιδέα του δεν επικράτησε και το βιβλίο όπου την ανέπτυσσε δεν σώθηκε. Χρειάστηκαν περίπου δεκαοκτώ αιώνες για να επανέλθει με τον Νικόλαο Κοπέρνικο.
Τι ξέρουμε για τον άνθρωπο
Ο Αρίσταρχος γεννήθηκε στη Σάμο γύρω στο 310 π.Χ. και πέθανε γύρω στο 230 π.Χ. Ο Πτολεμαίος αναφέρει ότι παρατήρησε το θερινό ηλιοστάσιο του 280 π.Χ. Πιθανότατα έζησε στην Αλεξάνδρεια, όπου είχε δάσκαλο τον Στράτωνα τον Λαμψακηνό, αν και αυτό δεν είναι βέβαιο.
Ο Αρχιμήδης ως μάρτυρας
Η ηλιοκεντρική υπόθεση του Αρίσταρχου μάς είναι γνωστή κυρίως από τον Αρχιμήδη. Στον «Ψαμμίτη», το έργο όπου προσπαθεί να υπολογίσει πόσοι κόκκοι άμμου θα χωρούσαν στο σύμπαν, ο Αρχιμήδης γράφει ότι ο Αρίσταρχος υπέθετε πως οι απλανείς αστέρες και ο Ήλιος μένουν ακίνητοι και ότι η Γη περιστρέφεται γύρω από τον Ήλιο σε κυκλική τροχιά. Σημειώνει επίσης τη συνέπεια: αν η υπόθεση ισχύει, το σύμπαν είναι πολύ μεγαλύτερο από ό,τι πίστευαν οι σύγχρονοί του.
Ο λόγος είναι η παράλλαξη. Αν η Γη κινείται, τα αστέρια θα έπρεπε να φαίνονται να μετατοπίζονται ελαφρά μέσα στη χρονιά. Αυτή η μετατόπιση δεν παρατηρούνταν. Η απάντηση που απορρέει από το μοντέλο του Αρίσταρχου είναι ότι τα αστέρια βρίσκονται τόσο μακριά ώστε η μετατόπιση να είναι αμελητέα. Η αστρική παράλλαξη μετρήθηκε τελικά τον 19ο αιώνα.
Το έργο που σώθηκε
Το μόνο κείμενο του Αρίσταρχου που έχουμε, το «Περί μεγεθών και αποστημάτων Ηλίου και Σελήνης», είναι γραμμένο με γεωκεντρικό πλαίσιο. Είναι όμως ένα από τα πρώτα παραδείγματα όπου κάποιος προσπαθεί να μετρήσει τον ουρανό με γεωμετρία. Όταν η Σελήνη φαίνεται μισοφωτισμένη, Ήλιος, Σελήνη και Γη σχηματίζουν ορθογώνιο τρίγωνο. Ο Αρίσταρχος εκτίμησε ότι η γωνία ανάμεσα σε Σελήνη και Ήλιο, όπως φαίνεται από τη Γη, είναι 87 μοίρες, και συμπέρανε ότι ο Ήλιος απέχει 18 έως 20 φορές περισσότερο από τη Σελήνη.
Η μέθοδος ήταν σωστή, αλλά η μέτρηση όχι. Η πραγματική γωνία είναι σχεδόν 89 μοίρες και 50 λεπτά, και ο Ήλιος απέχει περίπου 400 φορές περισσότερο. Μια διαφορά λίγων μοιρών, δύσκολη να μετρηθεί με τα όργανα της εποχής, αλλάζει δραματικά το αποτέλεσμα. Ακόμη και με αυτό το σφάλμα, ο Αρίσταρχος κατέληξε ότι ο Ήλιος είναι πολύ μεγαλύτερος από τη Γη, και αυτό ίσως τον βοήθησε να τον θεωρήσει φυσικό κέντρο του συστήματος, αν και αυτή η σύνδεση είναι ερμηνεία των σύγχρονων μελετητών.
Κατηγορήθηκε για ασέβεια;
Ο Πλούταρχος γράφει ότι ο στωικός φιλόσοφος Κλεάνθης πίστευε πως ο Αρίσταρχος έπρεπε να κατηγορηθεί για ασέβεια, επειδή έθετε σε κίνηση την «εστία του σύμπαντος». Το αν ακολούθησε πράγματι κατηγορία είναι αμφίβολο. Ορισμένοι μελετητές, όπως ο Λούτσιο Ρούσο, υποστηρίζουν ότι η εικόνα ενός διωγμένου Αρίσταρχου οφείλεται σε μια έκδοση του Πλουτάρχου τον 17ο αιώνα που αντέστρεψε τους ρόλους των δύο ανδρών.
Έναν αιώνα αργότερα, ο Σέλευκος από τη Σελεύκεια υποστήριξε το ηλιοκεντρικό μοντέλο, αλλά οι περισσότεροι αστρονόμοι έμειναν στο γεωκεντρικό. Ο Κοπέρνικος γνώριζε το όνομα του Αρίσταρχου και την ιδέα για μια Γη που κινείται. Το πόσο τον επηρέασε πραγματικά παραμένει ανοιχτό ερώτημα για τους ιστορικούς της επιστήμης.
