Το 1229 ένας γραφέας στον βυζαντινό κόσμο ήθελε περγαμηνή για ένα προσευχητάριο. Η περγαμηνή ήταν ακριβή, οπότε έκανε ό,τι συνηθιζόταν: πήρε παλαιότερα χειρόγραφα, ξέπλυνε ή ξύρισε το μελάνι τους, έκοψε τα φύλλα, τα γύρισε και έγραψε από πάνω. Ένα από αυτά τα χειρόγραφα ήταν αντίγραφο του 10ου αιώνα, από την Κωνσταντινούπολη, με έργα του Αρχιμήδη. Ανάμεσά τους και κείμενα που δεν σώζονται πουθενά αλλού.
Ένα τέτοιο χειρόγραφο, όπου το παλιό κείμενο σβήστηκε για να γραφτεί νέο από πάνω, λέγεται παλίμψηστο, από το «πάλιν» και το «ψάω» (ξύνω).
Η πρώτη ανακάλυψη, το 1906
Για αιώνες κανείς δεν ήξερε τι κρυβόταν κάτω από τις προσευχές. Το 1906 ο Δανός φιλόλογος Γιόχαν Λούντβιχ Χάιμπεργ, ειδικός στα αρχαία ελληνικά μαθηματικά, πέρασε το καλοκαίρι του στην Κωνσταντινούπολη. Φωτογράφισε τις σελίδες και μετέγραψε όσο από το σβησμένο κείμενο μπορούσε να διαβαστεί με γυμνό μάτι και μεγεθυντικό φακό.
Η ανακάλυψη ήταν τεράστια. Το χειρόγραφο περιείχε τη μόνη σωζόμενη ελληνική εκδοχή του έργου Περί οχουμένων και δύο έργα που θεωρούνταν χαμένα: τη Μέθοδο και το Στομάχιον.
Εξαφάνιση και δημοπρασία
Μετά τον Χάιμπεργ το χειρόγραφο χάθηκε από τα μάτια των ερευνητών για δεκαετίες, μέσα στις αναταραχές του 20ού αιώνα. Ξαναεμφανίστηκε στις 29 Οκτωβρίου 1998, σε δημοπρασία του οίκου Christie’s στη Νέα Υόρκη. Πωλήθηκε για 2 εκατομμύρια δολάρια σε έναν ανώνυμο Αμερικανό συλλέκτη.
Η κατάσταση του χειρογράφου ήταν άσχημη, με μούχλα και φθορές. Σε κάποιες σελίδες είχαν μάλιστα ζωγραφιστεί πλαστές «βυζαντινές» μικρογραφίες τον 20ό αιώνα. Ο νέος ιδιοκτήτης το παρέδωσε στο Walters Art Museum της Βαλτιμόρης και χρηματοδότησε ένα μακρόχρονο πρόγραμμα συντήρησης, απεικόνισης και ανάγνωσης.
Ακτίνες Χ για ένα κείμενο 1.000 ετών
Επιστήμονες από διάφορους κλάδους, φιλόλογοι, συντηρητές, φυσικοί και ειδικοί της απεικόνισης, φωτογράφισαν τις σελίδες σε πολλά μήκη κύματος φωτός, από το υπεριώδες ως το υπέρυθρο. Έτσι το σβησμένο μελάνι ξεχώριζε από το νεότερο. Στα πιο δύσκολα σημεία, όπως κάτω από τις πλαστές μικρογραφίες, χρησιμοποιήθηκε φθορισμός ακτίνων Χ. Η μέθοδος εντοπίζει τον σίδηρο του αρχαίου μελανιού, ακόμη κι όταν αυτό δεν φαίνεται πια καθόλου.
Τι αποκάλυψε
Η Μέθοδος είναι ίσως το πιο συναρπαστικό κείμενο του χειρογράφου. Σε αυτήν ο Αρχιμήδης εξηγεί πώς έφτανε στα αποτελέσματά του πριν τα αποδείξει αυστηρά: «ζύγιζε» νοερά γεωμετρικά σχήματα και τα χώριζε σε άπειρα λεπτές λωρίδες. Η σκέψη αυτή θυμίζει έντονα τον ολοκληρωτικό λογισμό, που αναπτύχθηκε στην Ευρώπη σχεδόν δύο χιλιετίες αργότερα. Οι ερευνητές του προγράμματος υποστήριξαν μάλιστα ότι ο Αρχιμήδης χειριζόταν έννοιες σχετικές με το άπειρο με πιο τολμηρό τρόπο απ’ όσο πιστευόταν.
Το Στομάχιον, που παλαιότερα θεωρούνταν απλό γρίφος με κομμάτια σε σχήμα τετραγώνου, ερμηνεύτηκε από ορισμένους ερευνητές ως πρώιμη μελέτη συνδυαστικής, δηλαδή του πόσοι τρόποι υπάρχουν να συνδυαστούν τα κομμάτια. Η ερμηνεία αυτή είναι ενδιαφέρουσα, αλλά όχι ομόφωνα αποδεκτή.
Γιατί έχει σημασία
Το Παλίμψηστο δείχνει πόσο εύθραυστη ήταν η διάσωση της αρχαίας γνώσης. Μεγάλο μέρος των αρχαίων ελληνικών μαθηματικών έφτασε σε εμάς επειδή κάποιοι γραφείς στο Βυζάντιο το αντέγραφαν ξανά και ξανά. Την ίδια στιγμή, κάποιος άλλος γραφέας μπορούσε απλώς να το σβήσει επειδή χρειαζόταν περγαμηνή. Τα έργα του Αρχιμήδη επέζησαν κατά κάποιον τρόπο χάρη στο προσευχητάριο που τα κάλυψε. Αν η περγαμηνή είχε πεταχτεί, ίσως δεν θα τα διαβάζαμε ποτέ.