Όταν λέμε «ιπποδάμειο σύστημα», εννοούμε μια πόλη με ευθείς δρόμους που τέμνονται κάθετα. Το όνομα προέρχεται από τον Ιππόδαμο τον Μιλήσιο, αλλά η ιστορία είναι πιο σύνθετη: ο ίδιος ο Αριστοτέλης τον θυμάται και ως πολεοδόμο και ως συγγραφέα μιας ιδανικής πολιτείας, και οι σύγχρονοι ιστορικοί αμφισβητούν ότι εφηύρε το πλέγμα.
Τι γράφει ο Αριστοτέλης
Στα Πολιτικά (Β΄, 1267b) ο Αριστοτέλης παρουσιάζει τον Ιππόδαμο, γιο του Ευρύφωντα, ως Μιλήσιο «που εφηύρε τον διαχωρισμό των πόλεων σε τετράγωνα και χάραξε τον Πειραιά», σύμφωνα με τη μετάφραση του Χ. Ράκχαμ στο Perseus. Προσθέτει ότι ήταν κάπως εκκεντρικός από τη λαχτάρα του για διάκριση: είχε πολλά μαλλιά, ακριβά στολίδια και φορούσε φτηνά αλλά ζεστά ρούχα και καλοκαίρι και χειμώνα, και ήθελε να θεωρείται άνθρωπος της μάθησης στη φυσική επιστήμη. Τον χαρακτηρίζει επίσης τον πρώτο άνθρωπο που δεν ασχολιόταν με την πολιτική και προσπάθησε να μιλήσει για την καλύτερη μορφή πολιτεύματος.
Η ιδανική πόλη του
Το σχέδιό του αφορούσε πόλη με πληθυσμό δέκα χιλιάδων, χωρισμένο σε τρεις τάξεις: τεχνίτες, γεωργούς και την τάξη που πολεμούσε για την πόλη και ήταν η οπλισμένη. Τη γη τη χώριζε σε τρία μέρη: ιερή, που θα έδινε τις συνήθεις προσφορές στους θεούς, δημόσια, που θα τρέφει τους πολεμιστές, και ιδιωτική, που θα ανήκε στους γεωργούς. Πίστευε ότι οι νόμοι έχουν τρία μόνο είδη, αφού οι δίκες αφορούν τρία πράγματα, την ύβρη, τη βλάβη και τον φόνο, και πρότεινε ένα ανώτατο δικαστήριο από επιλεγμένους γέροντες.
Ο Πειραιάς και οι άλλες πόλεις
Ο Ιππόδαμος χάραξε τον Πειραιά για τον Περικλή, με πλατείς δρόμους που ξεκινούσαν από την κεντρική αγορά, η οποία ονομαζόταν «Ιπποδάμεια» προς τιμήν του. Η ίδια πηγή τον συνδέει με τους Θουρίους της Μεγάλης Ελλάδας και με τη Ρόδο. Για τη Ρόδο, που αποδίδεται στον Στράβωνα, υπάρχουν αμφιβολίες, επειδή ο Ιππόδαμος θα ήταν πια πολύ ηλικιωμένος.
Ποιος επινόησε το πλέγμα
Εδώ η αρχαία μαρτυρία και οι σύγχρονοι μελετητές διαφωνούν. Ο Αριστοτέλης του αποδίδει την εφεύρεση του χωρισμού των πόλεων σε τετράγωνα, όμως η Wikipedia σημειώνει ότι ορθογώνια σχέδια πόλεων χρησιμοποιούσαν οι Έλληνες ήδη από τον όγδοο αιώνα π.Χ., και ότι ο Ιππόδαμος δεν μπορεί να θεωρηθεί εφευρέτης της ιδέας. Αυτό που του αποδίδεται με βεβαιότητα περισσότερο είναι η ιδέα ότι το σχέδιο μιας πόλης μπορεί να εκφράζει μια λογική κοινωνική τάξη.
Τι δεν ξέρουμε
Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα τις ημερομηνίες γέννησης και θανάτου του, ούτε ποια ήταν η ακριβής συμβολή του σε κάθε πόλη. Ο Άλφρεντ Μπερνς, σε μελέτη του 1976, προσπάθησε να ξεχωρίσει τον ίδιο από το μεταγενέστερο «ιπποδάμειο σχέδιο».
Δείτε και το σχετικό βιντεο του Αρχείου Πολιτισμού
