Στη δημοκρατική Αθήνα οι δικαστές δεν διορίζονταν από κάποιον άρχοντα και δεν εκλέγονταν. Κληρώνονταν. Για να γίνεται η κλήρωση χωρίς να μπορεί κανείς να την επηρεάσει, χρησιμοποιούσαν μια συσκευή, το κληρωτήριο. Αρκετά θραύσματα τέτοιων πλακών έχουν βρεθεί στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας.
Τι περιγράφει ο Αριστοτέλης
Το σύστημα περιγράφεται στην «Αθηναίων Πολιτεία», ένα έργο που αποδίδεται στον Αριστοτέλη ή στη σχολή του και χρονολογείται γύρω στη δεκαετία του 320 π.Χ. Κάθε πολίτης που μπορούσε να υπηρετήσει ως δικαστής είχε ένα πινάκιο, μια μικρή πινακίδα από μπρούντζο ή ξύλο, που έγραφε το όνομά του, το δήμο του και ένα από δέκα γράμματα. Το πρωί κάθε ημέρας λειτουργίας των δικαστηρίων, τα πινάκια συγκεντρώνονταν και περνούσαν από το κληρωτήριο. Η διαδικασία είχε τρία ή τέσσερα στάδια, ώστε να είναι δύσκολη η νοθεία. Ορισμένα σημεία της παραμένουν ασαφή για τους σημερινούς ερευνητές.
Πώς δούλευε η πλάκα
Οι πέτρινες πλάκες είχαν κάθετες στήλες με εγκοπές. Κάθε στήλη αντιστοιχούσε σε ένα από τα δέκα γράμματα, και τα πινάκια τοποθετούνταν στις εγκοπές. Στη συνέχεια, μια τυχαία διαδικασία καθόριζε ποιες οριζόντιες σειρές θα γίνουν δεκτές και ποιες θα απορριφθούν: ανάλογα με το χρώμα του αντικειμένου που έπεφτε, μια ολόκληρη σειρά πινακίων επιλεγόταν ή αποκλειόταν. Έτσι δεν χρειαζόταν κανείς να διαλέξει συγκεκριμένα πρόσωπα, και κανείς δεν μπορούσε να ξέρει πριν από την κλήρωση ποιοι θα δικάσουν.
Πρόσεχε την ημερομηνία
Εδώ υπάρχει μια λεπτομέρεια που αλλάζει τη συζήτηση. Τα κομμάτια των κληρωτηρίων που διασώθηκαν δεν ανήκουν στην εποχή του Αριστοτέλη. Σύμφωνα με το ερευνητικό δελτίο του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών του Χάρβαρντ, όλα χρονολογούνται στα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ., σχεδόν δύο αιώνες μετά το κείμενο. Ο ερευνητής Παπαζαρκάδας προτείνει να τοποθετηθούν ακόμη πιο στενά, στη δεκαετία του 160 π.Χ. Δεν υπάρχει κανένα κληρωτήριο που να μπορεί να χρονολογηθεί με βεβαιότητα στον 4ο αιώνα π.Χ.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η περιγραφή του Αριστοτέλη είναι λανθασμένη. Σημαίνει ότι οι συσκευές που έχουμε είναι ένας μεταγενέστερος κρίκος: δείχνουν ότι η μέθοδος συνέχισε να υπάρχει και κατά τον ελληνιστικό αιώνα. Για τα ακριβή στάδια της κλήρωσης στην κλασική Αθήνα βασιζόμαστε κυρίως στο κείμενο.
Το κληρωτήριο μένει ένα από τα πιο ξεκάθαρα παραδείγματα για το πώς η Αθήνα αντιμετώπισε ένα πρόβλημα που μας απασχολεί ακόμη: πώς επιλέγουμε ανθρώπους για δημόσιο ρόλο χωρίς να ευνοούμε κάποιον.
