Ο κρατήρας Τσιξουλούμπ (Chicxulub) στη χερσόνησο του Γιουκατάν έχει διάμετρο περίπου 200 χιλιόμετρα και βρίσκεται θαμμένος περίπου ένα χιλιόμετρο κάτω από νεότερα ιζήματα. Η πρόσκρουση που τον δημιούργησε χρονολογείται πριν από περίπου 66 εκατομμύρια χρόνια και συμπίπτει με το όριο ανάμεσα στην Κρητιδική και την Παλαιογενή περίοδο, δηλαδή με την εποχή της μαζικής εξαφάνισης που συνδέεται με το τέλος των δεινοσαύρων. Το 2016 έγινε η πρώτη γεώτρηση στη θάλασσα μέσα στον δακτύλιο του κρατήρα.
Το γεώτρημα
Η γεώτρηση έγινε στο πλαίσιο της αποστολής 364 του Διεθνούς Προγράμματος Ωκεάνιων Ανακαλύψεων (IODP) και έφτασε σε βάθος 1.335 μέτρων κάτω από τον πυθμένα της θάλασσας. Έδωσε τα πρώτα δείγματα πετρωμάτων από τον «κορυφαίο δακτύλιο» (peak ring) του κρατήρα, τον κυκλικό αναγλυφικό σχηματισμό που σχηματίζεται όταν το κεντρικό ύψωμα μιας μεγάλης πρόσκρουσης καταρρέει προς τα έξω.
Το ημερολόγιο της πρώτης μέρας
Το 2019, ο Σον Γκάλικ (Sean Gulick) και η ομάδα της αποστολής δημοσίευσαν στο περιοδικό PNAS μελέτη με τίτλο «Η πρώτη μέρα του Καινοζωικού». Από τα στρώματα του πυρήνα, οι ερευνητές ανασυνθέτουν μια σειρά γεγονότων:
- Μέσα σε λίγα λεπτά το κεντρικό ύψωμα κατέρρευσε προς τα έξω και σχηματίστηκε ο δακτύλιος, που σκεπάστηκε από τήγμα πετρώματος.
- Σε δεκάδες λεπτά συσσωρεύτηκαν περίπου 40 μέτρα θραυσματοποιημένου πετρώματος και χονδρόκοκκου σουεβίτη, ενός πετρώματος που σχηματίζεται από πρόσκρουση.
- Μέσα στην πρώτη ώρα η θάλασσα πλημμύρισε τον κρατήρα και απέθεσε περίπου 10 μέτρα σουεβίτη.
- Σε ώρες σχηματίστηκε ένα στρώμα περίπου 80 μέτρων, με τα πιο χονδρά υλικά κάτω και τα πιο λεπτά πάνω.
- Μέσα στην ημέρα έφτασε στον κρατήρα το κύμα τσουνάμι που είχε αντανακλαστεί, αφήνοντας στρώμα με κάρβουνο.
Συνολικά, ο πυρήνας περιέχει περίπου 130 μέτρα τήγματος και σουεβίτη που αποτέθηκαν την πρώτη μέρα του Καινοζωικού, και πάνω τους ένα στρώμα ασβεστολιθικής λάσπης πάχους κάτω από ένα μέτρο που συσσωρεύτηκε στις εβδομάδες έως τα χρόνια που ακολούθησαν. Οι συγγραφείς σημειώνουν ότι οι ρυθμοί απόθεσης ανήκουν στους υψηλότερους που είναι γνωστοί στο γεωλογικό αρχείο.
Τι σημαίνει το κάρβουνο
Οι ερευνητές συνδέουν τα θραύσματα κάρβουνου με πυρκαγιές που προκλήθηκαν από την πρόσκρουση. Επίσης, η σπανιότητα εβαποριτών πλούσιων σε θείο στο πέτρωμα-στόχο ενισχύει, κατά τη δική τους ερμηνεία, την υπόθεση ότι η εξαφάνιση συνδέθηκε με ταχεία παγκόσμια ψύξη και σκοτάδι. Πρόκειται για ερμηνεία των συγγραφέων, όχι για άμεση μέτρηση.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που συγκεντρώνονται για τον κρατήρα, η πρόσκρουση οδήγησε και σε ένα τεράστιο υδροθερμικό σύστημα, το οποίο άλλαξε χημικά περίπου 140.000 κυβικά χιλιόμετρα φλοιού και διήρκεσε εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια.
Πώς συνδέεται ο κρατήρας Τσιξουλούμπ με την εξαφάνιση των δεινοσαύρων
Η πρόσκρουση του αστεροειδούς στο Τσιξουλούμπ, στη σημερινή χερσόνησο Γιουκατάν του Μεξικού, θεωρείται ο κύριος παράγοντας που οδήγησε στην εξαφάνιση των μη πτηνών δεινοσαύρων πριν από περίπου 66 εκατομμύρια χρόνια. Η σύγκρουση προκάλεσε μια καταστροφή τεράστιας κλίμακας, εκτοξεύοντας μεγάλες ποσότητες υλικών στην ατμόσφαιρα και προκαλώντας εκτεταμένες περιβαλλοντικές επιπτώσεις.
Τα δείγματα από τη γεώτρηση στον κρατήρα δεν αποκαλύπτουν μόνο τα πετρώματα που σχηματίστηκαν από την πρόσκρουση, αλλά διατηρούν και στοιχεία για τις συνθήκες που επικράτησαν αμέσως μετά. Οι ερευνητές εντόπισαν θραύσματα κάρβουνου, τα οποία συνδέουν με πυρκαγιές σχετιζόμενες με την πρόσκρουση, καθώς και γεωλογικές ενδείξεις για την ταχεία εισροή θαλασσινού νερού στον κρατήρα και την απόθεση υλικών από τσουνάμι μέσα στις πρώτες ώρες μετά το γεγονός.
Οι συνέπειες, ωστόσο, δεν περιορίστηκαν στην περιοχή της πρόσκρουσης. Η σκόνη, η αιθάλη και τα αερολύματα που απελευθερώθηκαν στην ατμόσφαιρα εκτιμάται ότι περιόρισαν την ηλιακή ακτινοβολία που έφτανε στην επιφάνεια της Γης, προκαλώντας σημαντική ψύξη και διαταράσσοντας τη φωτοσύνθεση. Η μείωση της διαθέσιμης τροφής επηρέασε τις τροφικές αλυσίδες, συμβάλλοντας στη μαζική εξαφάνιση πολλών ειδών.
Η γεωλογική καταγραφή από το Τσιξουλούμπ προσφέρει, επομένως, μια σπάνια εικόνα των διεργασιών που ακολούθησαν μία από τις σημαντικότερες καταστροφές στην ιστορία της Γης. Παρότι τα πετρώματα δεν αποκαλύπτουν άμεσα τι συνέβη σε κάθε ζωντανό οργανισμό εκείνη την ημέρα, βοηθούν τους επιστήμονες να ανασυνθέσουν τα πρώτα στάδια μιας αλυσίδας γεγονότων που άλλαξε οριστικά την πορεία της ζωής στον πλανήτη.
