Στις αρχές του 19ου αιώνα, όταν η επιστήμη συζητούσε ακόμη αν τα είδη μπορούν να εξαφανιστούν, ένα κορίτσι από μια φτωχή οικογένεια της νότιας Αγγλίας έβγαζε από τους βράχους τα αποδεικτικά στοιχεία. Η Mary Anning (1799–1847) δεν είχε πανεπιστημιακή μόρφωση, δεν δημοσίευσε επιστημονικές εργασίες και δεν έγινε ποτέ μέλος των επιστημονικών εταιρειών της εποχής της. Σήμερα θεωρείται μία από τις σημαντικότερες μορφές στην πρώιμη ιστορία της παλαιοντολογίας.
Μια ακτή γεμάτη «περιέργειες»
Γεννήθηκε στις 21 Μαΐου 1799 στο Lyme Regis, μια παραθαλάσσια πόλη του Dorset. Οι γκρεμοί της περιοχής, που σήμερα ανήκουν στην «Ακτή του Ιουρασικού», μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO, είναι γεμάτοι απολιθώματα. Κάθε χειμώνας, με τις καταιγίδες και τις κατολισθήσεις, φέρνει καινούργια στην επιφάνεια.
Ο πατέρας της, ο Richard, ήταν επιπλοποιός και συνέλεγε απολιθώματα, που τα πουλούσε στους επισκέπτες ως «περιέργειες». Έμαθε στα παιδιά του να τα βρίσκουν και να τα καθαρίζουν. Όταν πέθανε το 1810, η οικογένεια έμεινε με χρέη, και η συλλογή απολιθωμάτων έγινε ζήτημα επιβίωσης.
Μια ιστορία από τα βρεφικά της χρόνια έγινε τοπικός θρύλος. Τον Αύγουστο του 1800, κεραυνός χτύπησε ένα δέντρο κάτω από το οποίο είχαν καταφύγει τρεις γυναίκες. Η μία κρατούσε τη μικρή Mary. Οι γυναίκες σκοτώθηκαν, το μωρό επέζησε.
Οι ανακαλύψεις
Ο πρώτος ιχθυόσαυρος (1811–1812)
Το 1811 ο αδελφός της, ο Joseph, βρήκε ένα παράξενο κρανίο. Τους επόμενους μήνες η Mary, τότε μόλις 12 ετών, εντόπισε και έβγαλε από τον βράχο τον υπόλοιπο σκελετό. Ήταν ο πρώτος ιχθυόσαυρος, ένα θαλάσσιο ερπετό της εποχής των δεινοσαύρων, που μελετήθηκε και περιγράφηκε επιστημονικά.
Ο πρώτος πλήρης πλησιόσαυρος (1823)
Το 1823 βρήκε τον πρώτο πλήρη σκελετό Plesiosaurus, ενός ερπετού με μακρύ λαιμό και πτερύγια. Το εύρημα ήταν τόσο παράξενο που ο Γάλλος Georges Cuvier, η μεγαλύτερη αυθεντία της εποχής στην ανατομία, αμφισβήτησε αρχικά τη γνησιότητά του. Τελικά ο Cuvier αναγνώρισε ότι ήταν αυθεντικό. Όταν όμως το εύρημα παρουσιάστηκε στη Γεωλογική Εταιρεία του Λονδίνου, η Anning δεν προσκλήθηκε.
Ο πτερόσαυρος (1828)
Το 1828 ανακάλυψε τα πρώτα απολιθώματα του Dimorphodon, του πρώτου πτερόσαυρου, δηλαδή ιπτάμενου ερπετού, που βρέθηκε εκτός Γερμανίας.
Οι κοπρόλιθοι
Λιγότερο θεαματική αλλά σημαντική ήταν η συμβολή της στη μελέτη των κοπρόλιθων, των απολιθωμένων περιττωμάτων. Παρατήρησε ότι ορισμένοι «λίθοι» που βρίσκονταν μέσα στους σκελετούς περιείχαν οστά και λέπια ψαριών. Η παρατήρηση αυτή βοήθησε τους επιστήμονες να καταλάβουν τι έτρωγαν αυτά τα ζώα.
Η γνώση που άλλοι υπέγραφαν
Οι ανακαλύψεις της Anning έφτασαν στα χέρια των σημαντικότερων γεωλόγων της Βρετανίας. Εκείνοι συχνά τις περιέγραψαν σε επιστημονικές δημοσιεύσεις χωρίς να αναφέρουν ποια τις είχε βρει. Η ίδια δεν μπορούσε να γίνει μέλος της Γεωλογικής Εταιρείας του Λονδίνου, η οποία τότε δεν δεχόταν γυναίκες ως μέλη. Δεν μπορούσε καν να παρακολουθεί τις συνεδριάσεις της.
Είχε όμως φίλους και θαυμαστές. Ο γεωλόγος Henry De la Beche φιλοτέχνησε το 1830 το Duria Antiquior, μια εικόνα της ζωής στο αρχαίο Dorset βασισμένη στα απολιθώματα που είχαν βρεθεί εκεί. Είναι η πρώτη γνωστή «παλαιοντολογική» αναπαράσταση αρχαίου οικοσυστήματος. Ο De la Beche πούλησε αντίγραφά της για να ενισχύσει οικονομικά την Anning.
Γιατί ήταν σημαντική
Στις αρχές του 19ου αιώνα πολλοί πίστευαν ακόμη ότι κανένα είδος δεν έχει εξαφανιστεί ποτέ. Τα παράξενα πλάσματα που έβγαιναν από τους βράχους του Lyme Regis δεν έμοιαζαν με κανένα ζωντανό ζώο. Βοήθησαν να εδραιωθεί η ιδέα ότι η Γη είχε μια μακρά ιστορία, με κόσμους που είχαν χαθεί. Η ιδέα αυτή ήταν βασική για την ανάπτυξη της γεωλογίας και, αργότερα, της θεωρίας της εξέλιξης.
Μια αργοπορημένη αναγνώριση
Η Mary Anning πέθανε από καρκίνο του μαστού στις 9 Μαρτίου 1847, σε ηλικία 47 ετών, χωρίς να έχει ξεφύγει ποτέ από τις οικονομικές δυσκολίες. Μετά τον θάνατό της, η Γεωλογική Εταιρεία τοποθέτησε προς τιμήν της βιτρό στην εκκλησία της πόλης της.
Η πλήρης αναγνώριση ήρθε πολύ αργότερα. Το 2021 το Βασιλικό Νομισματοκοπείο της Βρετανίας κυκλοφόρησε σειρά αναμνηστικών νομισμάτων 50 πενών αφιερωμένων σε αυτήν, σε συνεργασία με το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου. Το 2022, στο Lyme Regis, αποκαλύφθηκε χάλκινο άγαλμά της με τον σκύλο της. Το άγαλμα έγινε μετά από εκστρατεία που ξεκίνησε μια 11χρονη μαθήτρια, όταν διαπίστωσε ότι δεν υπήρχε κανένα.
Η ιστορία της Anning είναι μια υπενθύμιση ότι η επιστήμη δεν γίνεται μόνο στα πανεπιστήμια και στις ακαδημίες. Γίνεται και σε μια παγωμένη παραλία, από κάποιον που ξέρει πού να κοιτάξει, ακόμη κι αν δεν του επιτρέπεται να μπει στην αίθουσα όπου θα συζητηθούν όσα βρήκε.
