Σήμερα ένα μήνυμα ταξιδεύει από τη μία άκρη του κόσμου στην άλλη σε κλάσματα του δευτερολέπτου. Για τον αρχαίο κόσμο, η ταχύτερη επικοινωνία σε μεγάλη απόσταση ήταν ένας δρομέας, ένας καβαλάρης ή ένα πλοίο. Υπήρχε όμως και ένας τρόπος που κινούνταν με την ταχύτητα του φωτός, κυριολεκτικά: η φωτιά. Οι Έλληνες ονόμαζαν τα σήματα με φωτιά φρυκτούς και τα συστήματα σταθμών που τα αναμετέδιδαν φρυκτωρίες.
Η πιο διάσημη αλυσίδα: από την Τροία στο Άργος
Η πιο γνωστή περιγραφή βρίσκεται στον Αγαμέμνονα του Αισχύλου, που παρουσιάστηκε το 458 π.Χ. Η τραγωδία ξεκινά με έναν φύλακα στη στέγη του ανακτόρου στο Άργος. Επί χρόνια περιμένει να δει τη φωτιά που θα σημάνει την πτώση της Τροίας. Όταν η φωτιά εμφανίζεται, η Κλυταιμνήστρα περιγράφει με λεπτομέρεια τη διαδρομή του σήματος: από το όρος Ίδη στην Τρωάδα, μέσω της Λήμνου, του Άθω και άλλων κορυφών της κεντρικής Ελλάδας, μέχρι την Αργολίδα.
Πρόκειται για ποιητικό κείμενο και όχι για τεχνική αναφορά. Οι μελετητές έχουν επισημάνει ότι ορισμένες αποστάσεις ανάμεσα στους σταθμούς, όπως αυτή από τον Άθω προς τον επόμενο, είναι πολύ μεγάλες για να είναι ρεαλιστικές. Το απόσπασμα δείχνει όμως ότι το κοινό του 5ου αιώνα π.Χ. θεωρούσε φυσική την ιδέα ενός δικτύου σταθμών που μεταφέρει ένα μήνυμα από φωτιά σε φωτιά.
Οι φρυκτοί στην πράξη
Οι ιστορικοί επιβεβαιώνουν ότι τα σήματα με φωτιά ήταν συνηθισμένο στρατιωτικό εργαλείο. Στην αφήγηση του Θουκυδίδη για την απόδραση των πολιορκημένων από τις Πλαταιές το 428/427 π.Χ., οι πολιορκητές άναψαν φρυκτούς για να ειδοποιήσουν τη Θήβα ότι κάτι συμβαίνει. Οι Πλαταιείς που είχαν μείνει στην πόλη άναψαν τότε τους δικούς τους φρυκτούς, για να μπερδέψουν το σήμα και να μη μπορέσει να έρθει βοήθεια. Ήταν, με σύγχρονους όρους, μια πρώιμη μορφή παρεμβολής.
Το βασικό πρόβλημα αυτών των σημάτων ήταν ότι μετέφεραν ελάχιστη πληροφορία. Μια φωτιά μπορούσε να σημαίνει «ήρθαν εχθροί» ή «η πόλη έπεσε», μόνο αν οι δύο πλευρές είχαν συμφωνήσει από πριν τι σημαίνει. Για οτιδήποτε απρόβλεπτο, ήταν άχρηστη.
Ο υδραυλικός «τηλέγραφος» του Αινεία
Τον 4ο αιώνα π.Χ. ο στρατιωτικός συγγραφέας Αινείας ο Τακτικός περιέγραψε μια πρώτη προσπάθεια να ξεπεραστεί αυτό το όριο. Οι δύο σταθμοί είχαν πανομοιότυπα δοχεία γεμάτα νερό, με έναν κατακόρυφο ράβδο που επέπλεε. Πάνω στη ράβδο ήταν γραμμένα διαφορετικά προκαθορισμένα μηνύματα, όπως «ιππικό», «πεζικό» ή «πλοία». Με ένα σήμα φωτιάς, οι δύο πλευρές άνοιγαν ταυτόχρονα τις οπές των δοχείων. Με δεύτερο σήμα τις έκλειναν. Η στάθμη του νερού έδειχνε σε ποιο μήνυμα είχαν σταματήσει. Ήταν έξυπνο, αλλά και πάλι περιοριζόταν σε μηνύματα που είχαν προβλεφθεί από πριν.
Η επανάσταση του Πολύβιου: φωτιά που «γράφει»
Τον 2ο αιώνα π.Χ. ο ιστορικός Πολύβιος επέκρινε τη μέθοδο του Αινεία ως ανεπαρκή και περιέγραψε ένα σύστημα που είχε επινοήσει ο Κλεόξενος ή ο Δημόκλειτος, και που ο ίδιος βελτίωσε. Η ιδέα ήταν ριζικά διαφορετική: αντί για προκαθορισμένα μηνύματα, μετάδοση γράμμα προς γράμμα.
- Τα 24 γράμματα του ελληνικού αλφαβήτου χωρίζονταν σε πέντε ομάδες, γραμμένες σε πέντε πινακίδες. Οι τέσσερις είχαν πέντε γράμματα και η τελευταία τέσσερα.
- Ο αποστολέας και ο παραλήπτης είχαν πανομοιότυπες πινακίδες.
- Ο αποστολέας σήκωνε πυρσούς σε δύο θέσεις, αριστερά και δεξιά. Ο αριθμός των πυρσών στη μία πλευρά έδειχνε ποια πινακίδα έπρεπε να συμβουλευτεί ο παραλήπτης. Ο αριθμός στην άλλη πλευρά έδειχνε ποιο γράμμα της πινακίδας.
Έτσι, με δύο αριθμούς από το 1 έως το 5, μπορούσε να μεταδοθεί οποιοδήποτε γράμμα και επομένως οποιοδήποτε μήνυμα. Ο Πολύβιος πρότεινε επίσης τη χρήση ενός σωλήνα-σκοπευτικού, για να εντοπίζει ο παραλήπτης με ακρίβεια τη θέση των πυρσών.
Η ίδια λογική, η αντιστοίχιση γραμμάτων σε ζεύγη αριθμών μέσα σε ένα πλέγμα, είναι αυτό που σήμερα ονομάζεται «τετράγωνο του Πολύβιου». Χρησιμοποιήθηκε στην κρυπτογραφία και σε απλούς κώδικες επικοινωνίας αιώνες αργότερα. Ο όρος όμως είναι σύγχρονος και η ακριβής σχέση με τη σημερινή χρήση είναι απλοποιημένη.
Γιατί δεν έγινε το «αρχαίο διαδίκτυο»
Αν το σύστημα του Πολύβιου ήταν τόσο ευφυές, γιατί δεν οδήγησε σε μόνιμα δίκτυα σε όλη τη Μεσόγειο; Οι λόγοι είναι πρακτικοί. Η μετάδοση γράμμα προς γράμμα ήταν πολύ αργή. Απαιτούσε εκπαιδευμένο προσωπικό σε κάθε σταθμό, καθαρό ορίζοντα και σκοτάδι. Η ομίχλη, η βροχή ή ένα λάθος σε μια ενδιάμεση στάση μπορούσαν να αλλοιώσουν το μήνυμα. Για τις περισσότερες ανάγκες, ένας ταχυδρόμος παρέμενε πιο αξιόπιστος.
Χρειάστηκε να περάσουν σχεδόν δύο χιλιετίες για να εμφανιστεί κάτι παρόμοιο σε μεγάλη κλίμακα. Στα τέλη του 18ου αιώνα, το οπτικό τηλέγραφο του Claude Chappe στη Γαλλία μετέδιδε μηνύματα από πύργο σε πύργο με κινητούς βραχίονες. Η βασική ιδέα, ένας κώδικας που μετατρέπει γράμματα σε ορατά σήματα, ήταν ήδη γραμμένη στα βιβλία του Πολύβιου.
Δείτε και το βίντεο της Μηχανής του Χρόνου για τον υδραυλικό τηλέγραφο
