Συχνά λέγεται ότι οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν κοινούς θεσμούς πέρα από τη γλώσσα, τη θρησκεία και τους αγώνες. Υπήρχε όμως ένας οργανισμός που για αιώνες συγκέντρωνε αντιπροσώπους από μεγάλο μέρος του ελληνικού κόσμου, είχε δικούς του κανόνες και μπορούσε να επιβάλει πρόστιμα, ακόμη και να κηρύξει πόλεμο. Ήταν η Δελφική Αμφικτυονία. Η ιστορία της δείχνει πόσο εύκολα ένας θεσμός συνεργασίας μπορεί να γίνει εργαλείο εξουσίας.
Οι «γείτονες»
Η λέξη «αμφικτυονία» σημαίνει ουσιαστικά ένωση εκείνων που κατοικούν τριγύρω, δηλαδή των γειτόνων. Στην αρχαία Ελλάδα υπήρχαν αρκετές τέτοιες θρησκευτικές ενώσεις, που οργανώνονταν γύρω από ένα κοινό ιερό. Η σημαντικότερη ξεκίνησε στην Ανθήλη, κοντά στις Θερμοπύλες, γύρω από τη λατρεία της Δήμητρας. Αργότερα απέκτησε και τον έλεγχο του ιερού του Απόλλωνα στους Δελφούς.
Τα μέλη της δεν ήταν πόλεις αλλά δώδεκα «έθνη», δηλαδή φύλα ή ομάδες πληθυσμού της κεντρικής και βόρειας Ελλάδας, όπως οι Θεσσαλοί, οι Βοιωτοί, οι Δωριείς, οι Ίωνες, οι Λοκροί και οι Φωκείς. Γι’ αυτό η Αθήνα συμμετείχε μέσω των Ιώνων και η Σπάρτη μέσω των Δωριέων.
Πώς λειτουργούσε
- Κάθε μέλος είχε δύο ψήφους. Τις έριχναν οι αντιπρόσωποι που λέγονταν ιερομνήμονες.
- Υπήρχαν και οι πυλαγόροι, που μπορούσαν να μιλούν στις συνεδριάσεις αλλά, τουλάχιστον τον 4ο αιώνα π.Χ., δεν ψήφιζαν.
- Το συμβούλιο συνεδρίαζε δύο φορές τον χρόνο: την άνοιξη και το φθινόπωρο, στην Ανθήλη και στους Δελφούς.
- Διαχειριζόταν το ιερό και τον πλούτο του, φρόντιζε τον ναό και, από τον 6ο αιώνα π.Χ., οργάνωνε τα Πύθια, τους δεύτερους σε κύρος αγώνες μετά τους Ολυμπιακούς.
Ένας όρκος με «ανθρωπιστικούς» κανόνες
Σύμφωνα με τον Αθηναίο ρήτορα Αισχίνη, τα μέλη ορκίζονταν ότι δεν θα κατέστρεφαν καμία πόλη-μέλος της Αμφικτυονίας και δεν θα της έκοβαν το τρεχούμενο νερό, ούτε σε καιρό ειρήνης ούτε σε καιρό πολέμου. Ορκίζονταν επίσης ότι θα προστάτευαν το ιερό από όποιον το προσέβαλλε.
Είναι εντυπωσιακό να βλέπει κανείς σε τόσο παλιό κείμενο κανόνες που θυμίζουν, έστω από μακριά, όσα επιχειρεί να ρυθμίσει το σύγχρονο δίκαιο του πολέμου. Χρειάζεται όμως μέτρο: ο όρκος αφορούσε μόνο τα μέλη μεταξύ τους και δεν τηρήθηκε πάντα.
Οι «ιεροί πόλεμοι»
Η μεγαλύτερη δύναμη της Αμφικτυονίας ήταν η δυνατότητα να κηρύξει ιερό πόλεμο εναντίον όποιου θεωρούσε ότι ασέβησε στο ιερό.
Ο Πρώτος Ιερός Πόλεμος (αρχές 6ου αιώνα π.Χ.)
Στράφηκε εναντίον της Κρίσας ή Κίρρας, που κατηγορήθηκε ότι εκμεταλλευόταν τους προσκυνητές του μαντείου. Η πόλη καταστράφηκε. Μετά τον πόλεμο η Αμφικτυονία εδραίωσε τον έλεγχό της στους Δελφούς και ανέλαβε την οργάνωση των Πυθίων.
Ο Τρίτος Ιερός Πόλεμος (356–346 π.Χ.)
Οι Φωκείς, στους οποίους το συμβούλιο είχε επιβάλει βαρύ πρόστιμο, κατέλαβαν τους Δελφούς. Χρησιμοποίησαν τους θησαυρούς του ιερού για να πληρώσουν μισθοφόρους. Ο πόλεμος κράτησε δέκα χρόνια και τελικά έληξε με την παρέμβαση του Φιλίππου Β΄ της Μακεδονίας. Οι Φωκείς αποβλήθηκαν από την Αμφικτυονία και οι δύο ψήφοι τους δόθηκαν στον Φίλιππο.
Ο Τέταρτος Ιερός Πόλεμος (339–338 π.Χ.)
Λίγα χρόνια αργότερα, η Αμφικτυονία κήρυξε πόλεμο κατά της Άμφισσας, με την κατηγορία ότι καλλιεργούσε ιερή γη. Την αρχηγία ανέλαβε ο Φίλιππος. Η εκστρατεία του έφερε τον μακεδονικό στρατό βαθιά στην κεντρική Ελλάδα και κατέληξε στη μάχη της Χαιρώνειας το 338 π.Χ., όπου νίκησε τους Αθηναίους και τους Θηβαίους. Μετά τη Χαιρώνεια, η Μακεδονία ήταν η κυρίαρχη δύναμη στον ελληνικό κόσμο.
Με άλλα λόγια, ένας θεσμός που είχε δημιουργηθεί για να προστατεύει ένα ιερό έγινε το νόμιμο «διαβατήριο» για την επέκταση μιας μεγάλης δύναμης.
Το τέλος
Στην ελληνιστική εποχή η Αμφικτυονία συνέχισε να υπάρχει, αλλά η σύνθεση και η επιρροή της άλλαζαν ανάλογα με το ποιος έλεγχε την περιοχή. Για ένα διάστημα κυρίαρχη ήταν η Αιτωλική Συμπολιτεία. Υπό τους Ρωμαίους ο ρόλος της περιορίστηκε κυρίως στη φροντίδα του ιερού. Τον 2ο αιώνα μ.Χ. το Πανελλήνιον του αυτοκράτορα Αδριανού ανέλαβε τον ρόλο του πανελλήνιου θεσμού. Πότε ακριβώς έπαψε να υπάρχει η Αμφικτυονία δεν είναι γνωστό.
Τι μας λέει σήμερα
Η Δελφική Αμφικτυονία συχνά παρουσιάζεται ως ένας πρώιμος «ΟΗΕ». Η σύγκριση είναι πιασάρικη, αλλά υπεραπλουστεύει. Η Αμφικτυονία ήταν κυρίως θρησκευτικός θεσμός και δεν περιλάμβανε όλους τους Έλληνες. Υπάρχει όμως ένα σημείο όπου ο παραλληλισμός στέκει. Οι κοινοί θεσμοί έχουν τόση δύναμη όση τους επιτρέπουν οι ισχυρότεροι παίκτες, και όποιος ελέγχει τις ψήφους μπορεί να ντύσει τα δικά του σχέδια με τον μανδύα του κοινού καλού.