Κάθε φθινόπωρο οι καστανιές, οι οξιές και τα πλατάνια των ελληνικών βουνών αλλάζουν χρώμα: κίτρινο, χρυσαφί, πορτοκαλί, κόκκινο. Συνήθως το εξηγούμε απλά, ότι «τα φύλλα ξεραίνονται». Η πραγματικότητα είναι πιο ενδιαφέρουσα. Ένα μέρος από αυτά τα χρώματα υπήρχε μέσα στο φύλλο όλο το καλοκαίρι, κρυμμένο. Ένα άλλο μέρος το φτιάχνει το δέντρο ειδικά για το φθινόπωρο.
Το πράσινο που σκεπάζει τα πάντα
Στη διάρκεια της ανάπτυξης, τα φύλλα είναι γεμάτα χλωροφύλλη, τη χρωστική που απορροφά το φως του ήλιου για τη φωτοσύνθεση. Η χλωροφύλλη διασπάται και ξαναφτιάχνεται συνεχώς. Υπάρχει σε τόσο μεγάλη ποσότητα που το πράσινο της επικαλύπτει κάθε άλλο χρώμα.
Το σήμα: οι μεγαλύτερες νύχτες
Σύμφωνα με την Υπηρεσία Δασών των ΗΠΑ, το πότε θα αλλάξουν χρώμα και πότε θα πέσουν τα φύλλα ρυθμίζεται κυρίως από το μήκος της νύχτας. Το ημερολόγιο, με άλλα λόγια, είναι πιο σταθερός παράγοντας από τον καιρό. Όταν οι νύχτες μεγαλώνουν, τα φυλλοβόλα δέντρα αρχίζουν να προετοιμάζονται για τον χειμώνα. Στη βάση του μίσχου κάθε φύλλου σχηματίζεται ένα ειδικό στρώμα κυττάρων, που σταδιακά κόβει τη ροή νερού και θρεπτικών ουσιών. Το ίδιο στρώμα θα κάνει αργότερα το φύλλο να αποκοπεί και να πέσει.
Η παραγωγή χλωροφύλλης σταματά και η υπάρχουσα διασπάται. Το δέντρο ανακτά μάλιστα πολύτιμα θρεπτικά συστατικά, όπως το άζωτο, πριν χάσει το φύλλο.
Κίτρινο και πορτοκαλί: τα χρώματα που ήταν ήδη εκεί
Καθώς το πράσινο υποχωρεί, εμφανίζονται τα καροτενοειδή, η ίδια οικογένεια χρωστικών που δίνει το χρώμα στο καρότο. Τα καροτενοειδή υπάρχουν στα φύλλα σε όλη την περίοδο ανάπτυξης και βοηθούν στη φωτοσύνθεση. Απλώς δεν τα βλέπαμε. Όπως το έχει διατυπώσει ερευνητής της Υπηρεσίας Δασών των ΗΠΑ, το κίτρινο ήταν εκεί όλο το καλοκαίρι, αλλά δεν το βλέπεις μέχρι να ξεθωριάσει το πράσινο.
Γι’ αυτό τα κίτρινα χρώματα εμφανίζονται με σχετική σταθερότητα κάθε χρονιά, ανεξάρτητα από τον καιρό.
Κόκκινο και μωβ: τα χρώματα που φτιάχνονται τώρα
Τα κόκκινα και τα πορφυρά χρώματα οφείλονται σε άλλη ομάδα χρωστικών, τις ανθοκυανίνες. Η διαφορά είναι κρίσιμη: οι ανθοκυανίνες στα περισσότερα δέντρα δεν υπάρχουν στο φύλλο το καλοκαίρι. Παράγονται από την αρχή στα τέλη του καλοκαιριού και το φθινόπωρο, από τα σάκχαρα που παγιδεύονται στο φύλλο.
Γιατί να ξοδέψει ενέργεια το δέντρο για να χρωματίσει ένα φύλλο που σε λίγες εβδομάδες θα πέσει; Η επικρατέστερη εξήγηση, που υποστηρίζεται από έρευνες της Υπηρεσίας Δασών των ΗΠΑ, είναι ότι οι ανθοκυανίνες λειτουργούν σαν αντηλιακό. Προστατεύουν το φύλλο από την υπερβολική ακτινοβολία στη φάση που διαλύεται η χλωροφύλλη, ώστε το δέντρο να προλάβει να ανακτήσει περισσότερα θρεπτικά συστατικά. Έχει προταθεί και ότι προστατεύουν από τον παγετό, αλλά αυτό είναι λιγότερο τεκμηριωμένο.
Γιατί κάποιες χρονιές τα χρώματα είναι πιο έντονα
Επειδή οι ανθοκυανίνες φτιάχνονται από σάκχαρα, η ένταση του κόκκινου εξαρτάται από τον καιρό. Ο ιδανικός συνδυασμός, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι:
- ηλιόλουστες φθινοπωρινές μέρες, που επιτρέπουν στο φύλλο να παράγει σάκχαρα
- δροσερές νύχτες, όχι όμως παγωμένες, που δυσκολεύουν τη μεταφορά των σακχάρων έξω από το φύλλο, ώστε αυτά να συσσωρεύονται
- όχι υπερβολική ξηρασία ή πρόωρος παγετός, που μπορούν να κάνουν τα φύλλα να ξεραθούν και να πέσουν πριν προλάβουν να χρωματιστούν
Ένα βροχερό, συννεφιασμένο και ζεστό φθινόπωρο δίνει συνήθως πιο θαμπά χρώματα.
Και στην Ελλάδα;
Στις πεδινές και παραθαλάσσιες περιοχές της Ελλάδας κυριαρχούν αειθαλή είδη, όπως η ελιά, το πεύκο και η πουρνάρια, που δεν αλλάζουν χρώμα το φθινόπωρο. Οι φθινοπωρινές παλέτες εμφανίζονται κυρίως στα ορεινά δάση με φυλλοβόλα είδη, όπως οι οξιές, οι καστανιές, οι βελανιδιές και τα σφενδάμια, καθώς και στα πλατάνια κατά μήκος των ποταμών. Γι’ αυτό το «φθινοπωρινό ταξίδι» για χρώματα στην Ελλάδα είναι συνήθως ταξίδι προς τα βουνά.
Την επόμενη φορά που θα δείτε ένα κόκκινο φύλλο, να θυμάστε ότι δεν βλέπετε απλώς ένα φύλλο που πεθαίνει. Βλέπετε ένα δέντρο που, στις τελευταίες του εβδομάδες με φύλλωμα, προσπαθεί να μαζέψει ό,τι μπορεί για τον επόμενο χρόνο.