Σχεδόν όλοι το έχουμε ζήσει. Ένας φίλος σάς λέει για ένα συγκρότημα που δεν είχατε ακούσει ποτέ, και μέσα σε λίγες μέρες ένα τραγούδι του παίζει στο ραδιόφωνο, κάποιος το αναφέρει στη δουλειά και ένα άρθρο το προτείνει στο κινητό. Ή αποφασίζετε να αγοράσετε ένα συγκεκριμένο χρώμα αυτοκινήτου και ξαφνικά η πόλη είναι γεμάτη με αυτό. Η αίσθηση είναι ότι κάτι άλλαξε στον κόσμο. Στην πραγματικότητα, άλλαξε η προσοχή μας.
Ένα φαινόμενο με δύο ονόματα
Στην ψυχολογία είναι γνωστό ως «ψευδαίσθηση συχνότητας». Τον όρο τον χρησιμοποίησε το 2005 ο γλωσσολόγος Άρνολντ Ζουίκι, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ, για να περιγράψει την τάση να πιστεύουμε ότι κάτι συμβαίνει πολύ συχνά από τη στιγμή που το προσέξαμε για πρώτη φορά. Ο Ζουίκι έγραφε κυρίως για τη γλώσσα: πολλοί είναι βέβαιοι ότι μια έκφραση «ακούγεται παντού τελευταία», ενώ υπάρχει εδώ και δεκαετίες.
Στο ευρύ κοινό το φαινόμενο έγινε γνωστό με ένα πιο παράξενο όνομα: «φαινόμενο Baader-Meinhof». Προέρχεται από μια επιστολή αναγνώστη σε εφημερίδα της Μινεσότας το 1994. Ο αναγνώστης έγραφε ότι, αφού άκουσε για πρώτη φορά το όνομα της γερμανικής ένοπλης οργάνωσης Baader-Meinhof, το συνάντησε ξανά μέσα σε λίγο καιρό, και άλλοι αναγνώστες απάντησαν με δικές τους παρόμοιες εμπειρίες. Το όνομα δεν έχει καμία σχέση με την ψυχολογία, αλλά κόλλησε.
Τι συμβαίνει στο μυαλό μας
Σύμφωνα με τον Ζουίκι, πίσω από την ψευδαίσθηση βρίσκονται δύο γνωστοί μηχανισμοί. Ο πρώτος είναι η επιλεκτική προσοχή. Ο εγκέφαλος δέχεται κάθε στιγμή πολύ περισσότερες πληροφορίες απ’ όσες μπορεί να επεξεργαστεί, και φιλτράρει τις περισσότερες ως ασήμαντες. Όταν κάτι αποκτήσει ξαφνικά σημασία για εμάς, επειδή μόλις το μάθαμε ή επειδή μας ενδιαφέρει, το φίλτρο το αφήνει να περάσει. Τα κόκκινα αυτοκίνητα υπήρχαν και πριν. Απλώς δεν τα «καταγράφαμε».
Ο δεύτερος μηχανισμός είναι η μεροληψία επιβεβαίωσης. Κάθε φορά που ξανασυναντάμε το καινούργιο στοιχείο, το εκλαμβάνουμε ως απόδειξη ότι «είναι παντού». Δεν μετράμε όμως τις φορές που δεν το συναντήσαμε, ούτε έχουμε στοιχεία για το πόσο συχνά εμφανιζόταν πριν το προσέξουμε.
Γιατί έχει σημασία
Τις περισσότερες φορές, η ψευδαίσθηση συχνότητας είναι μια αθώα περιέργεια. Μπορεί όμως να μας παραπλανήσει. Όταν κάποιος μαθαίνει για ένα σύμπτωμα ή μια ασθένεια, μπορεί να αρχίσει να «βλέπει» ενδείξεις παντού, στον εαυτό του ή σε άλλους. Όταν ένα θέμα συζητιέται έντονα στις ειδήσεις, μπορεί να μας φαίνεται πιο συχνό απ’ όσο είναι στην πραγματικότητα. Σε επαγγέλματα όπου η κρίση στηρίζεται σε μοτίβα, από την ιατρική ως την έρευνα, η ίδια τάση μπορεί να οδηγήσει σε βιαστικά συμπεράσματα.
Η λύση δεν είναι να σταματήσουμε να προσέχουμε, αλλά να θυμόμαστε ότι η αίσθηση συχνότητας δεν είναι μέτρηση. Αν κάτι μοιάζει να «συμβαίνει παντού», το χρήσιμο ερώτημα είναι απλό: έχει αυξηθεί πραγματικά ή απλώς το προσέχω περισσότερο; Η απάντηση συνήθως βρίσκεται στα στοιχεία, όχι στην εντύπωση.