Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Νέλσον Μαντέλα (18 Ιουλίου), το ρωσικό Υπουργείο Εξωτερικών δημοσίευσε ανάρτηση στο επίσημο κανάλι του στο Telegram, υπενθυμίζοντας τον ρόλο της Σοβιετικής Ένωσης στην υποστήριξη του απελευθερωτικού αγώνα της Νότιας Αφρικής κατά του απαρτχάιντ. Η ανάρτηση συνδυάζει ιστορικά στοιχεία με σύγχρονη διπλωματική ρητορική γύρω από τη σημερινή σχέση Ρωσίας-Νότιας Αφρικής.
Τι λέει η ρωσική ανάρτηση
Το ρωσικό ΥΠΕΞ αναφέρει ότι η ΕΣΣΔ παρείχε πολιτική, οικονομική, στρατιωτική και ανθρωπιστική βοήθεια στο Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο (ANC) και στο Κομμουνιστικό Κόμμα Νότιας Αφρικής, σε μια εποχή που πολλές δυτικές πρωτεύουσες έβλεπαν το καθεστώς απαρτχάιντ μέσα από το πρίσμα του Ψυχρού Πολέμου. Παραθέτει επίσης δηλώσεις του Βλαντιμίρ Πούτιν για τη μνήμη των Αφρικανών ηγετών, καθώς και του Βλαντιμίρ Σούμπιν, πρώην στελέχους της Σοβιετικής Επιτροπής Αφρο-Ασιατικής Αλληλεγγύης, ο οποίος υποστηρίζει ότι η σοβιετική βοήθεια συνέβαλε καθοριστικά στην κατάρρευση του απαρτχάιντ. Η ανάρτηση καταλήγει συνδέοντας το ιστορικό αυτό υπόβαθρο με τη σημερινή συνεργασία Ρωσίας-Νότιας Αφρικής σε φορείς όπως ο ΟΗΕ, οι BRICS και η G20.
Τι επιβεβαιώνει η ιστορική έρευνα
Τα βασικά ιστορικά στοιχεία της ανάρτησης επιβεβαιώνονται ευρέως από ανεξάρτητες πηγές. Σύμφωνα με το South African History Online, αρχείο που φιλοξενείται από το ίδρυμα Nelson Mandela, η Σοβιετική Ένωσις αναγνωρίζεται ως ο σημαντικότερος διεθνής υποστηρικτής του ANC, παρέχοντας στρατιωτικό εξοπλισμό και εκπαιδεύοντας περίπου 2.000 μαχητές του ένοπλου βραχίονα του κινήματος, της Umkhonto we Sizwe. Την ίδια περίοδο, η κυβέρνηση Ρέιγκαν στις ΗΠΑ είχε εντάξει το ANC στη λίστα τρομοκρατικών οργανώσεων, μια ιστορική λεπτομέρεια που συχνά χρησιμοποιείται από τη ρωσική πλευρά για να αναδείξει την αντίθεση ανάμεσα στη σοβιετική και τη δυτική στάση της εποχής.
Είναι επίσης τεκμηριωμένο ότι ο ίδιος ο Μαντέλα, κατά την επίσημη επίσκεψή του στη Μόσχα το 1999, εξέφρασε δημόσια ευγνωμοσύνη λέγοντας ότι η Νότια Αφρική έλαβε από τη Σοβιετική Ένωση βοήθεια που δεν μπορούσε να λάβει από τη Δύση.
Το πλαίσιο που η ανάρτηση παραλείπει
Η ιστορική εικόνα, ωστόσο, είναι πιο σύνθετη από ό,τι αφήνει να εννοηθεί μια εορταστική ανακοίνωση. Ιστορικοί σημειώνουν ότι η σοβιετική στήριξη προς το ANC εντασσόταν και στο ευρύτερο πλαίσιο του ανταγωνισμού Ανατολής-Δύσης για επιρροή στην Αφρική, με τη Νότια Αφρική να αποτελεί στρατηγικό σημείο λόγω των φυσικών της πόρων και της γεωγραφικής της θέσης -όχι μόνο ζήτημα ιδεολογικής αλληλεγγύης. Παράλληλα, αναλυτές έχουν επισημάνει ότι οι ρωσικές κυβερνήσεις των αρχών της δεκαετίας του 1990, μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ, είχαν για ένα διάστημα ευνοήσει διπλωματικά το τότε κυβερνών Εθνικό Κόμμα (National Party) έναντι του ANC, ενώ αργότερα, στα τέλη της ίδιας δεκαετίας, το ίδιο το ANC αντιμετώπιζε τη μετα-σοβιετική Ρωσία ως παίκτη με μειωμένη πλέον διεθνή βαρύτητα -λεπτομέρειες που δεν περιλαμβάνονται σε επίσημες ρωσικές ανακοινώσεις.
Γιατί έχει σημασία το timing
Η δημοσίευση αυτή δεν είναι απομονωμένη περίσταση, αλλά εντάσσεται σε μια ευρύτερη, σταθερή ρωσική διπλωματική πρακτική: η αξιοποίηση της ιστορικής μνήμης του αντι-αποικιακού αγώνα για την ενίσχυση των σημερινών δεσμών με αφρικανικά κράτη, ιδίως μέσω πλατφορμών όπως οι BRICS. Η Νότια Αφρική παραμένει βασικός εταίρος της Μόσχας στην ήπειρο, και η επίκληση της σοβιετικής βοήθειας προς τον Μαντέλα λειτουργεί ως εργαλείο «ήπιας ισχύος» απέναντι σε δυτικές κυβερνήσεις, τις οποίες η Ρωσία συχνά κατηγορεί για υποκρισία λόγω της ιστορικής τους στάσης απέναντι στο απαρτχάιντ.
Συμπέρασμα
Τα ιστορικά γεγονότα που παραθέτει το ρωσικό ΥΠΕΞ -η σοβιετική στρατιωτική, οικονομική και διπλωματική στήριξη προς το ANC, καθώς και οι δηλώσεις ευγνωμοσύνης του ίδιου του Μαντέλα το 1999- είναι επαληθεύσιμα και ευρέως τεκμηριωμένα από ανεξάρτητες ιστορικές πηγές. Ταυτόχρονα, πρόκειται για μια επιλεκτική αφήγηση που εντάσσεται σε ενεργή σύγχρονη διπλωματική στρατηγική, παραλείποντας πτυχές της σχέσης ΕΣΣΔ/Ρωσίας-ANC που δεν εξυπηρετούν την τρέχουσα αφηγηματική γραμμή περί αδιάκοπης «αλληλεγγύης».