Κατεβάζουμε μια εφαρμογή, πατάμε «Αποδοχή» στους όρους χρήσης χωρίς να τους διαβάσουμε, και μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα είμαστε έτοιμοι να τη χρησιμοποιήσουμε. Δεν πληρώσαμε τίποτα — ή έτσι νομίζουμε. Στην πραγματικότητα, σχεδόν κάθε εφαρμογή που χρησιμοποιούμε καταγράφει κάποιας μορφής δεδομένα για εμάς, ανεξάρτητα από τον σκοπό για τον οποίο τη χρησιμοποιούμε. Το ερώτημα δεν είναι πια «αν» μας παρακολουθούν, αλλά «πόσα» και «τι» ακριβώς μαθαίνουν για εμάς.
Το «δωρεάν» έχει πάντα κόστος
Η βασική λογική πίσω από τις δωρεάν εφαρμογές είναι απλή: αφού δεν πληρώνουμε με χρήμα, πληρώνουμε με κάτι άλλο. Πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, εφαρμογές αγορών και εφαρμογές γυμναστικής αξιοποιούν τις πληροφορίες που τους δίνουμε για να φτιάξουν εξατομικευμένες εμπειρίες, αλλά και για να τις διαθέσουν σε τρίτους. Οι περισσότερες δωρεάν εφαρμογές βγάζουν χρήματα με έμμεσο τρόπο, συνήθως μέσω διαφημίσεων ή πωλώντας δεδομένα σε εταιρείες που τα αναλύουν και τα εκμεταλλεύονται εμπορικά.
Δεν είναι τυχαίο ότι έρευνα του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης είχε δείξει πως ένα σημαντικό ποσοστό των δωρεάν εφαρμογών στο Google Play —περίπου 4 στις 10— μοιράζονταν δεδομένα με μεγάλες πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης.
Τι ακριβώς καταγράφεται
Τα δεδομένα που συλλέγει μια εφαρμογή μπορεί να είναι πολύ περισσότερα από όσα φανταζόμαστε:
- Στοιχεία ταυτότητας: όνομα, email, τηλέφωνο, ημερομηνία γέννησης.
- Τοποθεσία: όχι μόνο η πόλη μας, αλλά συχνά η ακριβής θέση μας σε πραγματικό χρόνο, ακόμα κι όταν η εφαρμογή δεν βρίσκεται σε ενεργή χρήση.
- Συμπεριφορά χρήσης: πόσο συχνά ανοίγουμε την εφαρμογή, τι πατάμε, πόσο χρόνο περνάμε σε κάθε οθόνη.
- Καταναλωτικές συνήθειες: τι αγοράζουμε, τι ψάχνουμε, τι βάζουμε στο καλάθι και μετά αφήνουμε.
- Ευαίσθητες πληροφορίες: ακόμα και δεδομένα που αφορούν την υγεία, τη σεξουαλική ζωή ή την οικογενειακή κατάσταση μπορεί να «διαρρεύσουν» έμμεσα, μέσα από αναζητήσεις ή δραστηριότητα σε εφαρμογές γνωριμιών και υγείας.
Χαρακτηριστικό είναι πως εταιρείες ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για πληροφορίες όπως το αν κάποιος προσπαθεί να χάσει βάρος, αν είναι έγκυος, αν σκέφτεται να αγοράσει σπίτι ή αν άλλαξε δουλειά — δεδομένα που μπορούν να αποφέρουν σημαντικό κέρδος σε όσους τα αγοράζουν και τα αξιοποιούν στοχευμένα.
Πού καταλήγουν αυτά τα δεδομένα
Τα δεδομένα σπάνια μένουν μόνο στην εταιρεία που τα συνέλεξε. Συχνά πωλούνται ή μοιράζονται με τους λεγόμενους data brokers, εταιρείες δηλαδή που ειδικεύονται στη συλλογή, ανάλυση και μεταπώληση προσωπικών δεδομένων σε άλλους οργανισμούς. Μόνο στις ΗΠΑ, οι επιχειρήσεις είχαν ξοδέψει δισεκατομμύρια δολάρια μέσα σε ένα έτος για την απόκτηση και ανάλυση καταναλωτικών δεδομένων — ένδειξη του πόσο μεγάλη αξία έχει αυτή η «αόρατη» αγορά.
Μια χαρακτηριστική περίπτωση είναι εφαρμογές εντοπισμού τοποθεσίας, όπου έχει καταγγελθεί ότι δεδομένα θέσης χρηστών πωλούνται ουσιαστικά σε οποιονδήποτε ενδιαφερόμενο αγοραστή, παρότι η εφαρμογή διαφημίζεται ως εργαλείο ασφάλειας για την οικογένεια. Η έρευνα του δημοσιογραφικού οργανισμού The Markup ανέδειξε ότι πολλοί χρήστες δεν διαβάζουν ποτέ τους όρους χρήσης, με αποτέλεσμα να αγνοούν πλήρως ότι έχουν συναινέσει σε τέτοιου είδους πρακτικές.
Η «συναίνεση» που δεν είναι πραγματική επιλογή
Νομικά, οι περισσότερες εφαρμογές ζητούν τη συγκατάθεσή μας πριν συλλέξουν δεδομένα, ειδικά στην Ευρωπαϊκή Ένωση όπου ισχύει ο Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων (GDPR). Στην πράξη όμως, η «επιλογή» αυτή είναι συχνά ψευδαίσθηση. Έρευνα του ακαδημαϊκού Konrad Kollnig και συνεργατών του διαπίστωσε πως μόλις το 3,5% των εφαρμογών έδινε στους χρήστες μια πραγματικά ουσιαστική δυνατότητα να αρνηθούν τη συναίνεσή τους — οι υπόλοιπες είτε δυσκόλευαν σκόπιμα την άρνηση είτε τη μετέτρεπαν σε μια τυπική διαδικασία χωρίς πραγματικό αντίκτυπο.
Αυτό σημαίνει ότι, ακόμα κι όταν πατάμε «Δεν συμφωνώ», τα δεδομένα μας μπορεί ήδη να έχουν αρχίσει να ρέουν προς τρίτους πριν προλάβουμε να ολοκληρώσουμε την επιλογή μας.
Γιατί μας ενδιαφέρει
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο θεωρητικό. Τα δεδομένα που συλλέγονται μπορούν να χρησιμοποιηθούν για στοχευμένη διαφήμιση, αλλά και για πιο ευαίσθητους σκοπούς: διαμόρφωση πιστωτικής βαθμολογίας, αξιολόγηση ασφαλιστικού κινδύνου, ακόμα και επιρροή σε πολιτικές ή καταναλωτικές αποφάσεις μέσω εξατομικευμένου περιεχομένου. Σε ακραίες περιπτώσεις, δεδομένα τοποθεσίας ή προσωπικών συνηθειών έχουν καταλήξει σε λάθος χέρια, εκθέτοντας χρήστες σε κινδύνους ιδιωτικότητας ή ακόμα και ασφάλειας.
Τι μπορούμε να κάνουμε
Δεν χρειάζεται να απορρίψουμε εντελώς τις δωρεάν εφαρμογές — αλλά αξίζει να τις χρησιμοποιούμε με περισσότερη επίγνωση:
- Διαβάζουμε, έστω διαγώνια, τι δικαιώματα ζητά η εφαρμογή (τοποθεσία, μικρόφωνο, επαφές) και αναρωτιόμαστε αν είναι πραγματικά απαραίτητα για τη λειτουργία της.
- Ελέγχουμε τις ρυθμίσεις απορρήτου στο κινητό μας και περιορίζουμε την πρόσβαση όπου δεν χρειάζεται.
- Απενεργοποιούμε την παρακολούθηση τοποθεσίας σε φόντο, όταν η εφαρμογή δεν χρειάζεται να ξέρει πού βρισκόμαστε συνεχώς.
- Προτιμούμε εφαρμογές με σαφή πολιτική απορρήτου, ακόμα κι αν αυτό σημαίνει να πληρώσουμε μια μικρή συνδρομή αντί να «πληρώνουμε» με τα δεδομένα μας.
Στην εποχή της δωρεάν εφαρμογής, η αλήθεια είναι απλή: αν δεν πληρώνεις για το προϊόν, συχνά είσαι εσύ το προϊόν. Το να το γνωρίζουμε δεν σημαίνει απαραίτητα να σταματήσουμε να χρησιμοποιούμε τις εφαρμογές που μας διευκολύνουν — σημαίνει να το κάνουμε με τα μάτια ανοιχτά.