Ανάμεσα στις δεκάδες γυναικείες μορφές της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, καμία δεν παραμένει τόσο αινιγματική όσο η Φιλαινίς. Το όνομά της συνδέεται με ένα από τα πιο ασυνήθιστα κείμενα που μας παρέδωσε η αρχαιότητα: ένα εγχειρίδιο σεξουαλικής συμπεριφοράς και τεχνικών αποπλάνησης, που έμεινε στην ιστορία ως ένα είδος «αρχαίου Kama Sutra».
Ποια ήταν — αν υπήρξε καν
Σύμφωνα με ένα σωζόμενο απόσπασμα της πραγματείας που της αποδίδεται, η Φιλαινίς καταγόταν από τη Σάμο και ήταν κόρη κάποιου Ωκυμένη. Το κείμενο ξεκινά με μια σύντομη αυτοπαρουσίαση, όπου η συγγραφέας εξηγεί ότι έγραψε το έργο για όσους θέλουν να ζήσουν τη ζωή τους με γνώση και συστηματικό τρόπο, και όχι ερασιτεχνικά.
Ωστόσο, οι περισσότεροι σύγχρονοι μελετητές αμφισβητούν ότι επρόκειτο πραγματικά για υπαρκτό πρόσωπο. Θεωρούν ότι η «Φιλαινίς» ήταν μάλλον λογοτεχνικό πρόσωπο ή προσωπείο, πίσω από το οποίο μπορεί να κρύβεται ένας ή περισσότεροι συγγραφείς ερωτικών κειμένων στην αρχαιότητα — πιθανότατα άνδρες.
Γιατί συνδέθηκε με τη Σάμο
Η επιλογή της Σάμου ως καταγωγής δεν φαίνεται τυχαία. Το νησί ήταν στην αρχαιότητα περίφημο για τις ακριβοπληρωμένες εταίρες του, σύμφωνα με ορισμένους μελετητές. Σύμφωνα με τον μελετητή Ian Michael Plant, το ίδιο το όνομα «Φιλαινίς» —υποκοριστικό του «φίλαινα», θηλυκού τύπου της λέξης «φίλος»— φαίνεται πως χρησιμοποιείτο συχνά από εταίρες στην αρχαία Ελλάδα, κάτι που ενισχύει την άποψη ότι πρόκειται για συμβατικό όνομα και όχι για πραγματικό πρόσωπο.
Η ερευνήτρια Sandra Boehringer, ωστόσο, διαφωνεί έντονα με αυτή την ερμηνεία, υποστηρίζοντας ότι δεν υπάρχει καμία απόδειξη πως το όνομα Φιλαινίς λειτουργούσε ως «όνομα εταίρας» στην αρχαιότητα — κατά τη γνώμη της, οι αρχαίοι απλώς τη θεωρούσαν γυναίκα σεξουαλικά «ακόλαστη», χωρίς αυτό να σημαίνει απαραίτητα επάγγελμα εταίρας.
Το περιεχόμενο του εγχειριδίου
Σπαράγματα του έργου εντοπίστηκαν στην αιγυπτιακή πόλη Οξύρρυγχο και δημοσιεύτηκαν το 1972 (γνωστά στη βιβλιογραφία ως P.Oxy. 2891). Το κείμενο φαίνεται να ήταν χωρισμένο σε κεφάλαια, με θέματα όπως:
- Η τέχνη της αποπλάνησης
- Η τέχνη της κολακείας — πώς να συμπεριφέρεται κανείς ώστε να κερδίζει τη συμπάθεια διαφορετικών τύπων γυναικών
- Το φιλί
- Αναφορές σε αρώματα, καλλυντικά, ακόμη και σε μεθόδους προκαλούμενης άμβλωσης
Το ύφος του κειμένου φέρεται να θύμιζε την αφηγηματική τεχνική του Ηροδότου.
Η αμφισβήτηση από τους ίδιους τους αρχαίους
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της ιστορίας είναι ότι η συγγραφική ταυτότητα της Φιλαινίδας αμφισβητήθηκε ήδη από την αρχαιότητα. Δύο σατιρικά επιγράμματα που σώζονται στην Παλατινή Ανθολογία, γραμμένα από τον ποιητή Αισχρίωνα τον Σάμιο και τον Διοσκουρίδη (3ος αιώνας π.Χ.), επιχειρούν να αμφισβητήσουν ότι η Φιλαινίς έγραψε το επίμαχο κείμενο.
Ο Αισχρίων μάλιστα αποδίδει ρητά τη συγγραφή στον Πολυκράτη, έναν Αθηναίο ρήτορα και σοφιστή, τοποθετώντας μάλιστα το επίγραμμά του πάνω σε φανταστικό «τάφο» της Φιλαινίδας δίπλα στη θάλασσα — χωρίς όμως να προσδιορίζει την τοποθεσία του.
Ο ιστορικός Πολύβιος, επικαλούμενος τον Τίμαιο, κατατάσσει τη Φιλαινίδα, μαζί με άλλους συγγραφείς όπως ο Βότρυς, σε μια ξεχωριστή κατηγορία που αποκαλεί «ἀναισχυντογράφους» — δηλαδή συγγραφείς απρεπών κειμένων, στοιχείο που δείχνει ότι παρόμοια έργα δεν ήταν σπάνιο φαινόμενο στην εποχή τους.
Μια γυναίκα-σύμβολο, όχι μόνο ένα πρόσωπο
Ανεξάρτητα από το αν υπήρξε πραγματικά ή όχι, η Φιλαινίς εξελίχθηκε σε μια ιδέα, ένα σύμβολο που αντιπροσώπευε ό,τι οι αρχαίοι θεωρούσαν χυδαίο ή ανάρμοστο σε σχέση με τη σεξουαλικότητα, συμπεριλαμβανομένης της ακολασίας και της πορνείας. Είναι, εξάλλου, η πιο συχνά αναφερόμενη γυναίκα στην αρχαιότητα στην οποία αποδόθηκε ερωτική πραγματεία, εμφανιζόμενη σε περισσότερες από δώδεκα αρχαίες πηγές.
Γιατί μας ενδιαφέρει σήμερα
Η περίπτωση της Φιλαινίδας αναδεικνύει κάτι σημαντικό για τη μελέτη της αρχαιότητας: πόσο δύσκολο είναι να διαχωρίσουμε το ιστορικό πρόσωπο από τον λογοτεχνικό μύθο, ειδικά όταν πρόκειται για γυναικείες φωνές σε έναν κόσμο που κυριαρχούνταν σχεδόν αποκλειστικά από άνδρες συγγραφείς. Είτε υπήρξε ποτέ μια πραγματική γυναίκα πίσω από το όνομα είτε όχι, η «Φιλαινίς» παραμένει μία από τις πιο συζητημένες —και πιο αμφιλεγόμενες— μορφές της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.