Το νιώσατε ξανά και ξανά: αίσθηση δόνησης στην τσέπη ή στην τσάντα, τρέχετε να δείτε το κινητό — και τίποτα. Κανένα μήνυμα, καμία κλήση, καμία ειδοποίηση. Αν σας ακούγεται οικείο, δεν είστε μόνοι σας. Το φαινόμενο έχει όνομα στην επιστημονική βιβλιογραφία: «Σύνδρομο Φανταστικής Δόνησης» (Phantom Vibration Syndrome).
Πόσο συχνό είναι
Σύμφωνα με έρευνα του 2012 που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Computers in Human Behavior, σχεδόν το 89% των συμμετεχόντων ανέφερε ότι είχε βιώσει το φαινόμενο, με μέση συχνότητα περίπου μία φορά κάθε δύο εβδομάδες. Άλλες μελέτες τοποθετούν το ποσοστό ανάμεσα στο 80% και 90% των χρηστών smartphone, ενώ έρευνα που αναφέρεται από το BBC Science Focus σημειώνει ότι 9 στους 10 φοιτητές δήλωσαν πως το είχαν βιώσει μέσα στον τελευταίο μήνα.
Το φαινόμενο είναι επίσης γνωστό με άλλα, πιο ανεπίσημα ονόματα: «ringxiety» (άγχος κουδουνίσματος), «textaphrenia» ή, στην εποχή των πομπών (pagers), «beepilepsy».
Δεν είναι στο μυαλό σας — είναι στο νευρικό σας σύστημα
Οι ερευνητές περιγράφουν το φαινόμενο ως «απτική ψευδαίσθηση» — δηλαδή μια εσφαλμένη ερμηνεία πραγματικών αισθητηριακών ερεθισμάτων. Ο εγκέφαλος, όπως εξηγούν ειδικοί, παρερμηνεύει φυσιολογικές σωματικές αισθήσεις —όπως μυϊκή σύσπαση ή τριβή ρούχου στο δέρμα— ως δόνηση τηλεφώνου, επειδή έχει «εκπαιδευτεί» να αναμένει συνεχώς ειδοποιήσεις.
Μία επικρατούσα θεωρία, όπως αναφέρει το BBC Science Focus, είναι ότι η υπερβολική χρήση του κινητού και η αίσθηση ότι πρέπει να είμαστε συνεχώς διαθέσιμοι έχουν «προγραμματίσει» τον εγκέφαλό μας να υπερ-ερμηνεύει τέτοιου είδους ερεθίσματα.
Ο μηχανισμός του «κύκλου συνήθειας»
Σύμφωνα με πιο πρόσφατη ανάλυση, το φαινόμενο συνδέεται με έναν αναπτυγμένο κύκλο συνήθειας: το κινητό δονείται δεκάδες ή εκατοντάδες φορές την ημέρα με ειδοποιήσεις, μηνύματα και κλήσεις. Ο εγκέφαλος μαθαίνει να συνδέει αυτό το μοτίβο με σημαντικές κοινωνικές πληροφορίες και αρχίζει να παρακολουθεί συνεχώς για ενδεχόμενη δόνηση, από φόβο μήπως χάσει κάτι σημαντικό.
Με την πάροδο του χρόνου, το μοτίβο «δόνηση → έλεγχος κινητού → ανταμοιβή» γίνεται τόσο αυτοματοποιημένο, που ο εγκέφαλος μπορεί να ερμηνεύσει ένα ασαφές σωματικό ερέθισμα ως δόνηση του τηλεφώνου, ακόμη και όταν δεν υπάρχει πραγματική ειδοποίηση.
Ο ρόλος του άγχους
Έρευνες έχουν συνδέσει το φαινόμενο με το άγχος και συγκεκριμένα με αυτό που ονομάζεται «άγχος προσκόλλησης» (attachment anxiety). Έρευνα από το Πανεπιστήμιο του Μίσιγκαν, από τον καθηγητή Daniel Kruger και τους συνεργάτες του, διαπίστωσε ότι άνθρωποι με υψηλότερα επίπεδα ανασφάλειας στις διαπροσωπικές τους σχέσεις τείνουν να βιώνουν συχνότερα δονήσεις “φαντάσματα”— ενώ όσοι τείνουν να αποφεύγουν τη συναισθηματική εγγύτητα με άλλους εμφανίζουν το φαινόμενο λιγότερο συχνά.
Σύμφωνα με άλλη προσέγγιση που βασίζεται στη Θεωρία Ανίχνευσης Σήματος (Signal Detection Theory), ένας αγχωμένος εγκέφαλος λειτουργεί με μια απλή εσωτερική λογική: το να χάσει μια πραγματική ειδοποίηση κοστίζει ψυχολογικά περισσότερο από το να παράγει δεκάδες ψευδείς συναγερμούς — οπότε «προτιμά» να δίνει πιο συχνά λανθασμένα σήματα, παρά να αγνοήσει ένα αληθινό.
Είναι επικίνδυνο;
Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν ότι το σύνδρομο δεν θεωρείται επίσημη ιατρική διάγνωση και, για τους περισσότερους ανθρώπους, δεν προκαλεί ιδιαίτερη ενόχληση — απλώς αποτελεί μια περίεργη, αλλά αβλαβή, ιδιαιτερότητα της σύγχρονης ζωής.
Ωστόσο, σε ορισμένες περιπτώσεις, ειδικά όταν συνοδεύεται από υπερβολική ανησυχία, υπερεπαγρύπνηση ή δυσκολία συγκέντρωσης, θεωρείται ότι μπορεί να αποτελεί ένδειξη αυξημένης εξάρτησης από τη συσκευή ή αυξημένου στρες.
Τι μπορεί να βοηθήσει
Ειδικοί σε θέματα ψυχολογίας της τεχνολογίας προτείνουν απλά βήματα:
- Απενεργοποίηση της δόνησης για μη κρίσιμες ειδοποιήσεις
- Απομάκρυνση του κινητού από την τσέπη ή από σημείο επαφής με το σώμα κατά τη διάρκεια εργασίας
- Προγραμματισμένα διαλείμματα ελέγχου ειδοποιήσεων, αντί για συνεχή παρακολούθηση
- Παρατήρηση αν οι φανταστικές δονήσεις συνοδεύονται από γενικότερο άγχος, οπότε αξίζει να αναζητηθεί υποστήριξη ειδικού
Το άρθρο έχει ενημερωτικό χαρακτήρα. Αν αισθάνεστε ότι η σχέση σας με το κινητό σας προκαλεί σημαντικό άγχος ή δυσκολία στην καθημερινότητά σας, μπορείτε να απευθυνθείτε σε ειδικό ψυχικής υγείας.