Το φερμουάρ μοιάζει με ένα από εκείνα τα αντικείμενα που πάντα υπήρχαν. Η ιστορία του, όμως, δείχνει ότι μια καλή ιδέα μπορεί να περάσει δεκαετίες χωρίς κανείς να την αγοράσει, μέχρι να βρει τη σωστή μορφή.
Ένα κούμπωμα για παπούτσια
Στις 29 Αυγούστου 1893 εκδόθηκαν στις ΗΠΑ δύο διπλώματα ευρεσιτεχνίας (αριθμοί 504.037 και 504.038) στον Γουίτκομ Τζάντσον, για ένα σύστημα που ονόμασε «clasp locker». Ήταν ένας μηχανισμός με άγκιστρα και θηλιές που έκλεινε τα παπούτσια χωρίς κορδόνια. Παρουσιάστηκε στην Παγκόσμια Έκθεση του Σικάγου, αλλά ο κόσμος δεν ενθουσιάστηκε. Το πρωτότυπο ήταν δύσχρηστο και κολλούσε συχνά, αν και λειτουργούσε. Η εταιρεία που ίδρυσε, η Universal Fastener, δεν κατάφερε ποτέ να πουλήσει το προϊόν σε μεγάλη κλίμακα, παρά τις βελτιώσεις.
Ο μηχανικός που το ξανασχεδίασε
Στην εταιρεία προσλήφθηκε ο Σουηδοαμερικανός μηχανικός Γκίντεον Σάντμπακ, που έγινε επικεφαλής σχεδιαστής. Οι πηγές διαφέρουν ως προς το πότε ακριβώς ολοκλήρωσε το σύγχρονο σχέδιο με τα αλληλοκλειδούμενα δόντια: αναφέρεται το 1913, και το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας για το «Separable Fastener» (αριθμός 1.219.881) εκδόθηκε στις 20 Μαρτίου 1917. Η καινοτομία ήταν ότι τα δόντια ήταν πολλά και μικρά, και ο σύρτης τα έκλεινε ή τα άνοιγε με ένα κίνημα.
Από πού βγήκε το όνομα
Η λέξη «zipper» δεν ήταν επίσημη ονομασία του εφευρέτη. Είναι ονοματοποιία, και πιστώνεται στην εταιρεία B.F. Goodrich, που άρχισε το 1923 να διαθέτει γαλότσες με το κούμπωμα. Ο ήχος του κουμπώματος έδωσε το όνομα που κράτησε.
Τι να προσέξουμε στις ημερομηνίες
Στις πηγές που συμβουλεύτηκα, η χρονολογία της αρχικής εφεύρεσης του Τζάντσον εμφανίζεται ως 1891, 1892 ή 1893, και η χρονιά του θανάτου του δεν συμφωνεί σε όλες. Για τους λόγους αυτούς το άρθρο στηρίζεται μόνο στις ημερομηνίες των διπλωμάτων, που είναι τεκμηριωμένες.
Η ιστορία του φερμουάρ δεν είναι ιστορία ενός ανθρώπου και μιας ιδέας. Είναι μια χρονολογική αλυσίδα: μια πρώτη εφεύρεση που δεν έπιασε, ένας μηχανικός που τη βελτίωσε και μια εταιρεία που της έδωσε όνομα και αγορά.
