Στις 15 Ιανουαρίου 1962, στο νεκροταφείο του Δερβενίου κοντά στη Θεσσαλονίκη, αρχαιολόγοι ανέσυραν από τις στάχτες μιας νεκρικής πυράς ένα απανθρακωμένο ρολό παπύρου. Σύμφωνα με το Greek News Agenda, ο πάπυρος σώθηκε μόνο επειδή κάηκε: η απανθράκωση τον διατήρησε, ενώ οι περισσότεροι πάπυροι της αρχαιότητας δεν έφτασαν ως εμάς. Το 2015 η UNESCO τον ενέταξε στο Μητρώο «Μνήμη του Κόσμου», και περιγράφεται ως το αρχαιότερο γνωστό ευρωπαϊκό βιβλίο.
Η ανεύρεση
Σύμφωνα με το Greek News Agenda, ο πάπυρος βρέθηκε στον κιβωτιόσχημο τάφο Α, ανάμεσα στα απομεινάρια της πυράς. Οι αρχαιολόγοι Πέτρος Θέμελης και Μαρία Σιγανίδου περισυνέλεξαν τα πάνω μέρη του ρολού και θραύσματα από τις στάχτες πάνω στις πλάκες του τάφου. Τα κάτω μέρη είχαν καεί. Ο πάπυρος σώζεται σε 266 θραύσματα, από τα οποία έχουν αποκατασταθεί 26 στήλες κειμένου. Η μαύρη μελάνη πάνω σε μαύρο φόντο κάνει την ανάγνωση δύσκολη.
Τι γράφει
Το αντίγραφο χρονολογείται στο 340–320 π.Χ., ενώ το έργο που αντιγράφει είναι παλαιότερο, από περίπου το 420–410 π.Χ. Πρόκειται για αλληγορικό σχολιασμό σε ποίημα με εξάμετρους που αποδίδεται στον Ορφέα, μια θεογονία στην οποία η Νύχτα γεννά τον Ουρανό, τον οποίο διαδέχονται ο Κρόνος και ο Δίας. Το κείμενο ξεκινά με προειδοποίηση προς τους αμύητους να κλείσουν τις πόρτες. Στις πρώτες στήλες συζητούνται τελετουργικές πρακτικές και παρατίθεται ο Ηράκλειτος. Η γλώσσα είναι κυρίως αττική και ιωνική, με σποραδικούς δωρικούς τύπους.
Ο συγγραφέας δεν είναι βέβαιος
Το όνομα του συγγραφέα του σχολίου δεν σώζεται. Το Greek News Agenda θεωρεί πιθανότερο υποψήφιο τον Ευθύφρονα από την Προσπάλτα, ενώ έχουν προταθεί και ο Διαγόρας ο Μήλιος και ο Στησίμβροτος ο Θάσιος με μικρότερη πιθανότητα. Σημειώνεται επίσης ότι, κατά τον Μάρτιν Γουέστ, πάπυρος από τη Δάφνη μπορεί να είναι περίπου μισό αιώνα παλαιότερος, κάτι που δείχνει γιατί ο χαρακτηρισμός «αρχαιότερο» αφορά το γνωστό στην Ευρώπη βιβλίο και όχι κάθε πάπυρο.
Η καθυστέρηση στη δημοσίευση
Το πλήρες κείμενο δεν δημοσιεύτηκε επίσημα για 44 χρόνια. Η ολοκληρωμένη έκδοση ήρθε το 2006 από ομάδα της Θεσσαλονίκης με τους Τσαντσάνογλου, Παρασσόγλου και Κουρεμένο. Ο πάπυρος φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης.
Η σημασία του, κατά την UNESCO, έγκειται στη μελέτη της ελληνικής θρησκείας και φιλοσοφίας και ως τεκμήριο για την πρώιμη χρονολόγηση των ορφικών ποιημάτων. Κρατά ζωντανή μια ερώτηση που δεν έχει κλείσει: τι ακριβώς πίστευαν και τι τελούσαν οι άνθρωποι που διάβαζαν τέτοια κείμενα πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια.
Δείτε και το σχετικό βίντεο του ERT3
