Λίγες συμβουλές έχουν ακουστεί σε τόσα ελληνικά σπίτια όσο το «βάλε ζακέτα, θα κρυώσεις». Η επίσημη απάντηση της ιατρικής είναι ότι το κρυολόγημα δεν το προκαλεί η χαμηλή θερμοκρασία αλλά οι ιοί. Η έρευνα των τελευταίων είκοσι ετών, ωστόσο, έχει δώσει μια πιο ενδιαφέρουσα εικόνα από το απλό «μύθος» ή «αλήθεια».
Τι προκαλεί το κρυολόγημα
Το κοινό κρυολόγημα είναι ιογενής λοίμωξη του ανώτερου αναπνευστικού. Οι ρινοϊοί ευθύνονται για έως και 40% των περιπτώσεων. Ένας ενήλικας κρυολογεί κατά μέσο όρο δύο με τρεις φορές τον χρόνο και ένα παιδί έξι με οκτώ. Ο ιός μεταδίδεται με σταγονίδια όταν μιλάμε, βήχουμε ή αναπνέουμε, και με τα χέρια, που τον μεταφέρουν από επιφάνειες στη μύτη και στα μάτια. Οι ρινοϊοί μπορούν να επιβιώσουν σε επιφάνειες για περισσότερες από 18 ώρες.
Χωρίς ιό, λοιπόν, δεν υπάρχει κρυολόγημα, όσο κι αν κρυώσει κανείς. Μένει όμως το ερώτημα γιατί τα κρυολογήματα πληθαίνουν τον χειμώνα. Η απάντηση δεν έχει δοθεί οριστικά. Οι εξηγήσεις που εξετάζονται είναι ότι περνάμε περισσότερο χρόνο σε κλειστούς χώρους κοντά σε άλλους, ότι τα παιδιά επιστρέφουν στο σχολείο, ότι η χαμηλή υγρασία ίσως βοηθά τα σταγονίδια να μένουν περισσότερο στον αέρα, και ότι το κρύο ίσως επηρεάζει το ίδιο το αναπνευστικό σύστημα.
Το πείραμα με τα παγωμένα πόδια
Το 2005 ερευνητές του Πανεπιστημίου του Κάρντιφ, η Κλερ Τζόνσον και ο Ρον Έκλες, δημοσίευσαν στο περιοδικό Family Practice ένα πείραμα με 180 υγιείς εθελοντές. Οι μισοί έβαλαν τα πόδια τους σε κρύο νερό και οι υπόλοιποι όχι. Τις επόμενες τέσσερις με πέντε ημέρες, 13 από τους 90 που κρύωσαν τα πόδια τους εμφάνισαν συμπτώματα κρυολογήματος, έναντι 5 από τους 90 της ομάδας ελέγχου. Η διαφορά ήταν οριακά στατιστικά σημαντική.
Η μελέτη δεν δείχνει ότι το κρύο δημιουργεί ιό από το πουθενά. Είναι συμβατή με την ιδέα ότι η ψύξη μπορεί να διευκολύνει μια λοίμωξη σε ανθρώπους που ήδη εκτίθενται σε ιούς. Ήταν μία μελέτη με μικρό αριθμό περιστατικών, και στον Τύπο κυκλοφόρησαν διαφορετικά ποσοστά από αυτά που αναφέρει η περίληψη της ίδιας της εργασίας.
Τι συμβαίνει στη μύτη όταν κρυώνει
Μια δεύτερη ένδειξη ήρθε το 2015 από το Πανεπιστήμιο Γέιλ. Η ομάδα της ανοσολόγου Ακίκο Ιουασάκι, με πρώτη συγγραφέα την Έλεν Φόξμαν, μελέτησε κύτταρα αεραγωγών ποντικιών στους 37 βαθμούς, τη θερμοκρασία του σώματος, και στους 33, μια χαμηλότερη θερμοκρασία σαν αυτή στο εσωτερικό της μύτης. Στους 33 βαθμούς η πρώτη γραμμή ανοσιακής άμυνας απέναντι στον ρινοϊό ήταν ασθενέστερη και ο ιός πολλαπλασιαζόταν πιο εύκολα. Όταν οι ερευνητές χρησιμοποίησαν κύτταρα με ελλείψεις στους μηχανισμούς ανίχνευσης του ιού, εκείνος πολλαπλασιαζόταν και στους 37 βαθμούς. Το συμπέρασμά τους ήταν ότι ο βασικός παράγοντας είναι η άμυνα του οργανισμού, όχι ο ιός μόνος του.
Και εδώ υπάρχει περιορισμός: τα πειράματα έγιναν σε κύτταρα ποντικιών, όχι σε ανθρώπους. Οι ίδιοι οι ερευνητές μίλησαν για ενδείξεις που ίσως δίνουν κάποια βάση στη λαϊκή συμβουλή, όχι για απόδειξη.
Τι κρατάμε
Το κρύο δεν προκαλεί κρυολόγημα. Ο ιός το προκαλεί. Οι ενδείξεις όμως δείχνουν ότι η ψύξη ίσως διευκολύνει τον ιό να εγκατασταθεί, ειδικά στη μύτη. Η παλιά συμβουλή δεν είναι επομένως εντελώς λάθος, απλώς είναι μισή. Η άλλη μισή αφορά τον ίδιο τον ιό: το πλύσιμο των χεριών και η απόσταση από όποιον ήδη βήχει έχουν τουλάχιστον εξίσου μεγάλη σημασία.