Το πρωί της 1ης Σεπτεμβρίου 1859, ο Άγγλος ερασιτέχνης αστρονόμος Richard Carrington σχεδίαζε ηλιακές κηλίδες προβάλλοντας το είδωλο του Ήλιου από το τηλεσκόπιό του. Ξαφνικά είδε δύο εκτυφλωτικά φωτεινά σημεία να εμφανίζονται πάνω από μια ομάδα κηλίδων. Χάθηκαν μέσα σε λίγα λεπτά. Ο συμπατριώτης του Richard Hodgson παρατήρησε ανεξάρτητα το ίδιο φαινόμενο. Ήταν η πρώτη καταγεγραμμένη παρατήρηση ηλιακής έκλαμψης, και ο προάγγελος της ισχυρότερης γεωμαγνητικής καταιγίδας που έχει καταγραφεί ποτέ.
Τι συνέβη στη Γη
Περίπου μια μέρα αργότερα, ο ουρανός άναψε. Το σέλας, που συνήθως περιορίζεται κοντά στους πόλους, φάνηκε σε περιοχές όπως η Κούβα, η Χαβάη και το νότιο Μεξικό. Σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής, σε ορισμένα σημεία το φως ήταν τόσο έντονο που οι άνθρωποι νόμιζαν ότι ξημέρωνε.
Ακόμη πιο εντυπωσιακές ήταν οι επιπτώσεις στην «υψηλή τεχνολογία» της εποχής, τον τηλέγραφο. Οι ισχυρές μεταβολές του μαγνητικού πεδίου της Γης προκάλεσαν ηλεκτρικά ρεύματα στα μακριά καλώδια. Αναφέρθηκαν σπινθήρες από τον εξοπλισμό και διακοπές της επικοινωνίας. Σε ορισμένες γραμμές της Βόρειας Αμερικής, χειριστές αναφέρουν ότι μπόρεσαν να συνεχίσουν να στέλνουν μηνύματα για ένα διάστημα ακόμη και με τις μπαταρίες αποσυνδεδεμένες, μόνο με το ρεύμα που προκαλούσε η καταιγίδα.
Σήμερα γνωρίζουμε ότι η αιτία ήταν μια στεφανιαία εκτίναξη μάζας, ένα τεράστιο νέφος φορτισμένων σωματιδίων και μαγνητικού πεδίου που εκτινάχθηκε από τον Ήλιο και χτύπησε τη μαγνητόσφαιρα της Γης. Το 1859 το φαινόμενο αυτό ήταν άγνωστο.
Γιατί το 2026 είναι πιο ευάλωτο από το 1859
Το 1859 η ηλεκτρική ενέργεια σχεδόν δεν υπήρχε στην καθημερινή ζωή. Σήμερα στηριζόμαστε σε συστήματα που είναι εκτεθειμένα ακριβώς στο είδος των διαταραχών που προκαλεί μια τέτοια καταιγίδα:
- Δίκτυα ηλεκτρισμού: τα επαγόμενα ρεύματα στις μακριές γραμμές μεταφοράς μπορούν να υπερθερμάνουν και να καταστρέψουν μετασχηματιστές υψηλής τάσης. Η αντικατάστασή τους μπορεί να πάρει μήνες.
- Δορυφόροι: η ακτινοβολία βλάπτει τα ηλεκτρονικά. Επιπλέον, η θέρμανση της ανώτερης ατμόσφαιρας αυξάνει την αντίσταση του αέρα και «φρενάρει» τους δορυφόρους σε χαμηλή τροχιά.
- GPS και ραδιοεπικοινωνίες: οι διαταραχές στην ιονόσφαιρα μειώνουν την ακρίβεια της πλοήγησης και μπορούν να διακόψουν τις επικοινωνίες υψηλών συχνοτήτων, που χρησιμοποιούνται μεταξύ άλλων στις αεροπορικές πτήσεις.
Οι πρόσφατες «πρόβες»
Δεν χρειάζεται ένα νέο Carrington για να φανούν οι κίνδυνοι. Μερικά επεισόδια των τελευταίων δεκαετιών:
- Μάρτιος 1989, Κεμπέκ: μια ισχυρή γεωμαγνητική καταιγίδα κατέρρευσε το δίκτυο της Hydro-Québec σε λιγότερο από 90 δευτερόλεπτα. Περίπου 6 εκατομμύρια άνθρωποι έμειναν χωρίς ρεύμα, στις περισσότερες περιπτώσεις για περίπου εννέα ώρες.
- Ιούλιος 2012, το «παρ’ ολίγον»: μια πολύ ισχυρή στεφανιαία εκτίναξη μάζας πέρασε από την τροχιά της Γης, αλλά σε σημείο όπου ο πλανήτης δεν βρισκόταν εκείνη τη στιγμή. Την κατέγραψε η διαστημοσυσκευή STEREO-A της NASA. Σύμφωνα με τον ερευνητή Daniel Baker του Πανεπιστημίου του Κολοράντο, αν η έκρηξη είχε συμβεί μία εβδομάδα νωρίτερα, η Γη θα βρισκόταν στην πορεία της.
- Φεβρουάριος 2022, Starlink: από τους 49 δορυφόρους που μόλις είχε εκτοξεύσει η SpaceX, περίπου 40 χάθηκαν. Η αιτία ήταν μια καταιγίδα σχετικά μέτριας έντασης, που αύξησε την πυκνότητα της ατμόσφαιρας στη χαμηλή τροχιά όπου βρίσκονταν.
- Μάιος 2024, η καταιγίδα «Gannon»: η πρώτη καταιγίδα της υψηλότερης κατηγορίας G5 από το 2003. Χάρισε σέλας σε πλάτη όπου σπάνια εμφανίζεται, μεταξύ άλλων σε περιοχές της Νότιας Ευρώπης. Επηρέασε επίσης συστήματα πλοήγησης, όπως τα GPS των αγροτικών μηχανημάτων στις ΗΠΑ.
Πόσο θα κόστιζε ένα νέο Carrington
Μια μελέτη της ασφαλιστικής αγοράς Lloyd’s του Λονδίνου, το 2013, εκτίμησε ότι μια καταιγίδα τέτοιας έντασης θα μπορούσε να αφήσει χωρίς ρεύμα 20 έως 40 εκατομμύρια ανθρώπους μόνο στις ΗΠΑ, για διάστημα από μερικές εβδομάδες έως ένα ή δύο χρόνια. Εκτίμησε επίσης κόστος από 0,6 έως 2,6 τρισεκατομμύρια δολάρια. Η ίδια μελέτη χαρακτήρισε ένα τέτοιο γεγονός «σχεδόν αναπόφευκτο» μακροπρόθεσμα. Οι αριθμοί αυτοί είναι σενάρια και όχι προβλέψεις, και άλλες μελέτες καταλήγουν σε διαφορετικά νούμερα. Δείχνουν πάντως την τάξη μεγέθους του κινδύνου.
Τι γίνεται για την προστασία
Η καλή είδηση είναι ότι σήμερα, σε αντίθεση με το 1859, ο Ήλιος παρακολουθείται συνεχώς από δορυφόρους. Μια στεφανιαία εκτίναξη μάζας χρειάζεται συνήθως από λιγότερο από μία έως αρκετές μέρες για να φτάσει στη Γη. Οι υπηρεσίες «διαστημικού καιρού», όπως το αμερικανικό Space Weather Prediction Center και οι αντίστοιχες ευρωπαϊκές, εκδίδουν προειδοποιήσεις. Έτσι οι διαχειριστές δικτύων μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο λειτουργίας των συστημάτων τους και οι διαχειριστές δορυφόρων να τους θέσουν σε κατάσταση ασφαλείας.
Το γεγονός Carrington δεν είναι λοιπόν απλώς μια ιστορική περιέργεια. Είναι το σημείο αναφοράς με το οποίο οι μηχανικοί μετρούν πόσο ανθεκτική είναι η σύγχρονη υποδομή. Και η πραγματική ερώτηση δεν είναι αν θα ξαναγίνει, αλλά αν θα είμαστε έτοιμοι όταν συμβεί.
