Ο Μακρυγιάννης είναι γνωστός σε όλους για τα Απομνημονεύματά του, ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της νεοελληνικής γραμματείας. Λιγότεροι γνωρίζουν ότι τον Ιούνιο του 1825, όταν η Επανάσταση βρισκόταν σε εξαιρετικά δύσκολη θέση, βρέθηκε στην πρώτη γραμμή της άμυνας στους Μύλους της Αργολίδας. Εκεί, μαζί με λίγες εκατοντάδες Έλληνες, αντιστάθηκε στον στρατό του Ιμπραήμ και συνέβαλε καθοριστικά στην προστασία του Ναυπλίου, έδρας τότε της επαναστατικής κυβέρνησης.
Η δύσκολη χρονιά της Επανάστασης
Το 1825 ήταν μία από τις πιο κρίσιμες χρονιές του Αγώνα. Οι εμφύλιες συγκρούσεις είχαν αποδυναμώσει τους Έλληνες, ενώ ο Ιμπραήμ πασάς, επικεφαλής του αιγυπτιακού στρατού, είχε αποβιβαστεί στην Πελοπόννησο και προχωρούσε με ταχύτητα.
Οι αιγυπτιακές δυνάμεις κατέλαβαν τη Σφακτηρία και το Νεόκαστρο, ενώ στις 20 Μαΐου 1825 ο Παπαφλέσσας σκοτώθηκε στη μάχη στο Μανιάκι. Η προέλαση του Ιμπραήμ προκαλούσε μεγάλη ανησυχία, καθώς η απειλή πλέον πλησίαζε την καρδιά της επαναστατημένης Πελοποννήσου.
Επόμενος σημαντικός στόχος ήταν το Ναύπλιο, όπου βρισκόταν η έδρα της ελληνικής κυβέρνησης.
Γιατί οι Μύλοι είχαν στρατηγική σημασία
Οι Μύλοι βρίσκονται στην ακτή του Αργολικού κόλπου, κοντά στην αρχαία Λέρνα και απέναντι από το Ναύπλιο. Η περιοχή είχε ιδιαίτερη σημασία, καθώς εκεί υπήρχαν νερόμυλοι, αποθήκες τροφίμων και πολεμοφοδίων, ενώ η θέση της επέτρεπε τον έλεγχο σημαντικών προσβάσεων προς την πόλη.
Η κατάληψή της από τον Ιμπραήμ θα έθετε σε κίνδυνο τον ανεφοδιασμό και την ασφάλεια του Ναυπλίου.
Ο Μακρυγιάννης βρέθηκε στους Μύλους μαζί με τον υπουργό των Στρατιωτικών Ανδρέα Μεταξά, όταν η πορεία τους προς την ενδοχώρα ανακόπηκε από τις εξελίξεις και την προέλαση των Αιγυπτίων. Ο Μακρυγιάννης παρέμεινε στην περιοχή και ανέλαβε σημαντικό μέρος της οργάνωσης της άμυνας.
Επισκεύασε τον παλιό πέτρινο πύργο, ενίσχυσε τις θέσεις γύρω από τους μύλους και οργάνωσε τα πρόχειρα οχυρώματα, αξιοποιώντας τους τοίχους των περιβολιών και τα φυσικά πλεονεκτήματα του εδάφους.
Στην άμυνα συμμετείχαν λίγες εκατοντάδες Έλληνες. Οι ιστορικές πηγές δίνουν διαφορετικές εκτιμήσεις για τον ακριβή αριθμό τους: αναφέρονται περίπου 200, 227, 250, ενώ άλλες μεταγενέστερες αφηγήσεις κάνουν λόγο για μεγαλύτερη δύναμη. Στην περιοχή έφτασαν επίσης ο Δημήτριος Υψηλάντης και ο Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης. Ο Υψηλάντης ανέλαβε την αρχηγία των ελληνικών δυνάμεων.
Απέναντί τους βρισκόταν ένας πολύ ισχυρότερος αιγυπτιακός στρατός, με πεζικό, ιππικό και πυροβολικό.
Η συνάντηση με τον Γάλλο ναύαρχο
Πριν από τη μάχη σημειώθηκε ένα από τα πιο γνωστά επεισόδια που συνδέονται με τον Μακρυγιάννη.
Ο Γάλλος ναύαρχος Ανρί ντε Ρινί επισκέφθηκε τις ελληνικές θέσεις και διαπίστωσε ότι οι οχυρώσεις ήταν πρόχειρες και οι υπερασπιστές αριθμητικά πολύ λιγότεροι από τον στρατό του Ιμπραήμ.
Όπως αφηγείται ο ίδιος ο Μακρυγιάννης στα Απομνημονεύματά του, ο ναύαρχος τον ρώτησε τι προσπαθούσε να κάνει σε τόσο αδύναμες θέσεις και πώς θα μπορούσε να αντιμετωπίσει εκεί τον Ιμπραήμ.
Η απάντηση του Έλληνα οπλαρχηγού έμεινε στην ιστορία:
«Είναι αδύνατες οι θέσες κι εμείς, όμως είναι δυνατός ο Θεός οπού μας προστατεύει».
Ο Μακρυγιάννης συνέχισε εξηγώντας ότι, αν και οι Έλληνες ήταν λίγοι, είχαν αποφασίσει να υπερασπιστούν τις θέσεις τους και να δοκιμάσουν την τύχη τους απέναντι στον πολυάριθμο αντίπαλο.
Η στιχομυθία είναι καταγεγραμμένη στα Απομνημονεύματά του και αποτελεί μία από τις χαρακτηριστικότερες προσωπικές μαρτυρίες του για τη μάχη.
Η μάχη των Μύλων
Η κύρια σύγκρουση έγινε στις 13 Ιουνίου 1825 με το παλαιό ημερολόγιο, δηλαδή στις 25 Ιουνίου με το νέο.
Ο αιγυπτιακός στρατός επιτέθηκε στις ελληνικές θέσεις από διαφορετικές κατευθύνσεις. Οι υπερασπιστές αξιοποίησαν τους τοίχους των περιβολιών, τους μύλους, τα οχυρώματα και το δύσβατο, σε αρκετά σημεία βαλτώδες, έδαφος της περιοχής.
Σημαντική ήταν και η υποστήριξη από ελληνικά πλοία που βρίσκονταν στον Αργολικό κόλπο και έβαλλαν εναντίον των επιτιθέμενων.
Οι Αιγύπτιοι κατάφεραν να εισχωρήσουν σε τμήμα της αμυντικής γραμμής, όμως οι Έλληνες αντεπιτέθηκαν. Ο Μακρυγιάννης περιγράφει στα Απομνημονεύματά του μια ιδιαίτερα σκληρή σύγκρουση, κατά την οποία ο ίδιος και οι άνδρες του χρησιμοποίησαν ακόμη και τα σπαθιά τους για να απωθήσουν τους αντιπάλους.
Παρά την αριθμητική υπεροχή και τον οπλισμό του, ο στρατός του Ιμπραήμ δεν κατάφερε να καταλάβει τις θέσεις. Οι επανειλημμένες επιθέσεις αποκρούστηκαν και οι αιγυπτιακές δυνάμεις υποχώρησαν προς την περιοχή του Άργους.
Οι εκτιμήσεις για τις απώλειες διαφέρουν ανάλογα με την ιστορική πηγή. Ορισμένες μεταγενέστερες αφηγήσεις κάνουν λόγο για περίπου 50 νεκρούς Αιγυπτίους και μεγαλύτερο αριθμό τραυματιών, χωρίς να υπάρχει ενιαίος και απολύτως εξακριβωμένος απολογισμός.
Γιατί η νίκη ήταν τόσο σημαντική
Η μάχη των Μύλων δεν ήταν από τις μεγαλύτερες σε έκταση συγκρούσεις της Επανάστασης. Η στρατηγική της σημασία, όμως, ήταν μεγάλη.
Η αποτυχία του Ιμπραήμ να καταλάβει την περιοχή διατήρησε την ελληνική άμυνα σε ένα κρίσιμο σημείο και απέτρεψε την άμεση απειλή για τον ανεφοδιασμό και την ασφάλεια του Ναυπλίου.
Ήταν μία από τις πρώτες σημαντικές αποτυχίες του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο και έδωσε στους Έλληνες μια πολύτιμη ανάσα έπειτα από μήνες συνεχών ηττών.
Η Επανάσταση δεν είχε ακόμη σωθεί. Θα ακολουθούσαν νέες καταστροφές και σκληρές συγκρούσεις. Ωστόσο, η αντίσταση στους Μύλους απέδειξε ότι ο αιγυπτιακός στρατός μπορούσε να αντιμετωπιστεί και ότι η σωστή αξιοποίηση του εδάφους, η οργάνωση και η αποφασιστικότητα μπορούσαν να ανατρέψουν ακόμη και μια μεγάλη αριθμητική ανισορροπία.
Ο άνθρωπος πίσω από τη μάχη
Ο Ιωάννης Μακρυγιάννης ήταν αυτοδίδακτος. Έμαθε γράμματα σε μεγαλύτερη ηλικία, επειδή ήθελε να καταγράψει ο ίδιος όσα είχε ζήσει και όσα συνέβαιναν γύρω του.
Τα Απομνημονεύματά του αποτελούν σήμερα πολύτιμη ιστορική μαρτυρία για την Επανάσταση του 1821, όχι μόνο για τα γεγονότα αλλά και για τις σκέψεις, τις αγωνίες και τις αντιλήψεις των ανθρώπων της εποχής.
Στα επόμενα χρόνια συμμετείχε στην πολιορκία της Ακρόπολης, όπου τραυματίστηκε σοβαρά. Μετά την απελευθέρωση συνέχισε να διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στη δημόσια ζωή και συμμετείχε ενεργά στο κίνημα της 3ης Σεπτεμβρίου 1843, που οδήγησε στην παραχώρηση Συντάγματος από τον Όθωνα.
Η μάχη των Μύλων αποτυπώνει μια χαρακτηριστική πλευρά του. Ο Μακρυγιάννης γνώριζε ότι οι ελληνικές δυνάμεις ήταν αριθμητικά ασθενέστερες και ότι οι θέσεις τους δεν ήταν ισχυρές. Παρ’ όλα αυτά, επέλεξε να τις υπερασπιστεί.
Και η φράση που έμεινε από εκείνη τη συνάντηση με τον Γάλλο ναύαρχο συνοψίζει το πνεύμα της αντίστασης: «Είναι αδύνατες οι θέσες κι εμείς, όμως είναι δυνατός ο Θεός».

