Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έστησε στην Αττάλεια τη σκηνή που ήθελε: οικοδεσπότης της μεγάλης διεθνούς διάσκεψης για το κλίμα, μπροστά σε δεκάδες ηγέτες, με ρόλο επικριτή των πλούσιων κρατών για την ιστορική ευθύνη τους στην κλιματική κρίση. Πίσω από τις δηλώσεις, ωστόσο, τα στοιχεία για την ίδια την Τουρκία αναδεικνύουν σημαντικές αντιφάσεις. Και από ελληνική σκοπιά, η ρητορική της Άγκυρας για την προστασία του περιβάλλοντος έχει προκαλέσει αντιδράσεις και στο Αιγαίο.
Τι είπε ο Τούρκος πρόεδρος
Στην έναρξη της Συνόδου Κορυφής των ηγετών της COP31, την Τετάρτη 11 Νοεμβρίου, ο Ερντογάν υποστήριξε ότι οι ανεπτυγμένες χώρες, οι οποίες έχουν ιστορικά καταναλώσει μεγάλο μέρος του παγκόσμιου «προϋπολογισμού άνθρακα», οφείλουν να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη για τη μείωση των εκπομπών και τη χρηματοδότηση της κλιματικής δράσης. Ζήτησε ευκολότερη πρόσβαση των αναπτυσσόμενων κρατών σε κεφάλαια, τεχνολογία και τεχνογνωσία, τονίζοντας παράλληλα ότι πρέπει να προστατευθεί το δικαίωμά τους στην οικονομική ανάπτυξη.
Στη συνέχεια αναφέρθηκε στη Γάζα. Επαναλαμβάνοντας θέση που είχε διατυπώσει και στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ, χαρακτήρισε όσα συνέβησαν εκεί όχι μόνο «γενοκτονία» αλλά και «οικοκτονία». Μίλησε για αιωνόβιους ελαιώνες που καταστράφηκαν, μολυσμένες υδάτινες πηγές και πόλεις που έχουν μετατραπεί σε ερείπια.
Η καταστροφή στη Γάζα και οι σοβαρές περιβαλλοντικές συνέπειές της έχουν αποτελέσει αντικείμενο διεθνούς ανησυχίας. Ωστόσο, ο χαρακτηρισμός «γενοκτονία» αποτελεί αντικείμενο δικαστικής διαμάχης και δεν υπάρχει ακόμη οριστική απόφαση του Διεθνούς Δικαστηρίου επί της ουσίας της υπόθεσης. Το ερώτημα που προκύπτει είναι κατά πόσο η περιβαλλοντική πολιτική της ίδιας της Τουρκίας συμβαδίζει με τις εκκλήσεις του προέδρου της για μεγαλύτερη διεθνή ευθύνη.
Ο οικοδεσπότης με τον «κρίσιμα ανεπαρκή» βαθμό
Η COP31 διεξάγεται στην Αττάλεια από τις 9 έως τις 20 Νοεμβρίου 2026, με τη σύνοδο των ηγετών να πραγματοποιείται στις 11 και 12 Νοεμβρίου. Το Climate Action Tracker, ανεξάρτητος οργανισμός αξιολόγησης των κλιματικών πολιτικών, κατατάσσει τους στόχους της Τουρκίας στην κατηγορία «Critically insufficient» («κρίσιμα ανεπαρκείς»).
Τα στοιχεία για τον στόχο εκπομπών είναι χαρακτηριστικά. Η εθνική δέσμευση της Τουρκίας για το 2035 προβλέπει επίπεδα εκπομπών περίπου 31% υψηλότερα από εκείνα του 2018, σύμφωνα με την αξιολόγηση του Climate Action Tracker. Ο οργανισμός θεωρεί ότι ο στόχος απέχει σημαντικά από τις μειώσεις που απαιτούνται για μια πορεία συμβατή με τον περιορισμό της υπερθέρμανσης στον 1,5 βαθμό Κελσίου. Επισημαίνει, επίσης, ότι ο στόχος θα μπορούσε να επιτευχθεί με τις υφιστάμενες πολιτικές, χωρίς να απαιτείται πρόσθετη κλιματική προσπάθεια. Αυτό δεν σημαίνει ότι η Συμφωνία του Παρισιού επιβάλλει συγκεκριμένο ποσοστό μείωσης σε κάθε χώρα, αλλά ότι η τουρκική δέσμευση αξιολογείται ως ανεπαρκής σε σχέση με τον παγκόσμιο κλιματικό στόχο.
Στο ενεργειακό πεδίο, η Τουρκία κατέγραψε το 2024 παραγωγή 122 τεραβατωρών ηλεκτρικής ενέργειας από άνθρακα, ξεπερνώντας τη Γερμανία και την Πολωνία και καταλαμβάνοντας την πρώτη θέση στην Ευρώπη σε αυτή την κατηγορία. Ο άνθρακας εξακολουθεί να αποτελεί βασικό πυλώνα του ενεργειακού της συστήματος.
Υπάρχουν και πιο πρόσφατες ενδείξεις για τη συνέχιση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα. Στην περιοχή του Τσανάκκαλε, η εταιρεία CENAL, που συνδέεται με την Cengiz Holding, προωθεί σχέδιο για πρόσθετη μονάδα ηλεκτροπαραγωγής ισχύος 1.050 MW. Το έργο βρίσκεται σε διαδικασία περιβαλλοντικής αδειοδότησης και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ήδη εγκεκριμένη ή κατασκευασμένη μονάδα.
Αντίθετα, για την επέκταση του σταθμού Afşin-Elbistan A, δικαστήριο ακύρωσε στις 8 Ιουλίου 2026 την περιβαλλοντική έγκριση. Πρόκειται για διαφορετική περίπτωση, η οποία δεν μπορεί να συγχέεται με το σχέδιο επέκτασης στο Τσανάκκαλε.
Στις 26 Οκτωβρίου, ακτιβιστές της Greenpeace πραγματοποίησαν διαμαρτυρία κοντά στον σταθμό άνθρακα CENAL στο Καραμπίγα, στο Τσανάκκαλε, υψώνοντας πανό και ζητώντας την απεξάρτηση από τον άνθρακα. Η Cengiz Holding, στην οποία συνδέεται η μονάδα, συμμετέχει στην COP31 ως «εταίρος βιώσιμου μετασχηματισμού», γεγονός που έχει προκαλέσει επικρίσεις από περιβαλλοντικές οργανώσεις.
Αντιδράσεις έχουν καταγραφεί και στην περιοχή του Ακμπελέν, όπου η επέκταση της εξόρυξης λιγνίτη έχει προκαλέσει συγκρούσεις με κατοίκους και περιβαλλοντικούς ακτιβιστές. Τον Ιανουάριο του 2026 εκδόθηκε προεδρικό διάταγμα για αναγκαστικές απαλλοτριώσεις 679 αγροτεμαχίων, με σκοπό την επέκταση του λιγνιτωρυχείου. Η υπόθεση έχει προκαλέσει δικαστικές προσφυγές και διεθνείς αντιδράσεις.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η νέα πράσινη ταξινομία της Τουρκίας, η οποία δημοσιεύθηκε τον Σεπτέμβριο του 2026. Το σύστημα περιλαμβάνει, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από φυσικό αέριο και την κατασκευή νέων πυρηνικών μονάδων στις μεταβατικές δραστηριότητες. Αυτό δεν σημαίνει ότι χαρακτηρίζει συνολικά και ανεπιφύλακτα όλες τις δραστηριότητες αυτές ως πράσινες.
Ζήτημα έχει ανακύψει και με τη διαχείριση των πλαστικών αποβλήτων. Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το 2025 η Τουρκία δέχθηκε περίπου 510.000 τόνους πλαστικών αποβλήτων από την Ευρωπαϊκή Ένωση, αποτελώντας τον κυριότερο προορισμό μεταξύ των χωρών του ΟΟΣΑ. Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι έχουν ενισχυθεί οι σχετικοί κανόνες και οι έλεγχοι, επισημαίνει όμως ότι εξακολουθούν να υπάρχουν κενά στη διαφάνεια και στην πληροφόρηση για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις της διαχείρισης αυτών των αποβλήτων. Ο χαρακτηρισμός της Τουρκίας ως «σκουπιδότοπου της Ευρώπης» αποτελεί αξιολογική διατύπωση που χρησιμοποιείται από επικριτές της συγκεκριμένης πρακτικής και όχι επίσημο χαρακτηρισμό της Ευρωπαϊκής Επιτροπής.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η Τουρκία επικύρωσε τη Συμφωνία του Παρισιού τον Οκτώβριο του 2021, περίπου πέντε χρόνια μετά την υπογραφή της, η οποία είχε γίνει τον Απρίλιο του 2016. Η χώρα έγινε συμβαλλόμενο μέρος της συμφωνίας τον Νοέμβριο του 2021.
Το περιβάλλον ως εργαλείο στο Αιγαίο
Για την Ελλάδα, η χρήση της περιβαλλοντικής πολιτικής στο πλαίσιο των ελληνοτουρκικών διαφορών δεν είναι θεωρητικό ζήτημα. Τον Ιούλιο του 2025 η Αθήνα ανακοίνωσε τη δημιουργία δύο εθνικών θαλάσσιων πάρκων, στο Ιόνιο και στις Νότιες Κυκλάδες. Η ελληνική πλευρά υποστηρίζει ότι οι σχεδιαζόμενες περιοχές βρίσκονται εντός της ελληνικής δικαιοδοσίας και ότι η πρωτοβουλία έχει αποκλειστικά περιβαλλοντικό σκοπό.
Η Άγκυρα αντέδρασε, υποστηρίζοντας ότι η Ελλάδα δεν πρέπει να χρησιμοποιεί «οικουμενικές αξίες», όπως η προστασία του περιβάλλοντος, για να προωθεί θέσεις σε διμερείς διαφορές και ότι σε κλειστές ή ημίκλειστες θάλασσες απαιτείται συνεργασία των παράκτιων κρατών.
Στις 15 Αυγούστου 2026 η Τουρκία προχώρησε στην έκδοση προεδρικών διαταγμάτων για τη δημιουργία δύο εθνικών θαλάσσιων πάρκων, στο βορειοανατολικό Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο. Σύμφωνα με τις ελληνικές αντιδράσεις, οι περιοχές που περιλαμβάνονται στις τουρκικές ανακοινώσεις εκτείνονται και πέρα από τα τουρκικά χωρικά ύδατα. Το πάρκο στο βορειοανατολικό Αιγαίο αφορά θαλάσσια περιοχή μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης, ενώ το δεύτερο βρίσκεται στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, κοντά στο Καστελλόριζο.
Το ελληνικό υπουργείο Εξωτερικών υποστήριξε ότι οι τουρκικές ανακοινώσεις δεν παράγουν έννομα αποτελέσματα σε περιοχές ελληνικής υφαλοκρηπίδας ή διεθνών υδάτων και επανέλαβε ότι η Ελλάδα δεν αποδέχεται μονομερείς ενέργειες που αμφισβητούν τα κυριαρχικά της δικαιώματα.
Η σύγκριση των δύο πρωτοβουλιών έχει πολιτική σημασία, καθώς η Τουρκία είχε προηγουμένως επικρίνει την Αθήνα για τη χρήση περιβαλλοντικών επιχειρημάτων στο Αιγαίο. Ωστόσο, οι γεωγραφικές και νομικές συνθήκες των δύο περιπτώσεων δεν είναι απολύτως ταυτόσημες και οι σχετικές θέσεις των δύο κρατών πρέπει να αποδίδονται ως θέσεις των κυβερνήσεών τους, όχι ως οριστικές δικαστικές κρίσεις.
Η Τουρκία δεν είναι συμβαλλόμενο μέρος στη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, την οποία έχει επικυρώσει η Ελλάδα. Η συγκεκριμένη διαφορά, ωστόσο, δεν αρκεί από μόνη της για να κρίνει τη νομιμότητα των θαλάσσιων πάρκων ή το καθεστώς των θαλάσσιων περιοχών. Το ζήτημα συνδέεται με ευρύτερες διαφωνίες για τη θαλάσσια δικαιοδοσία και τα δικαιώματα των παράκτιων κρατών.
Επιλεκτική ευαισθησία
Εδώ βρίσκεται το βασικό σημείο της κριτικής προς την πολιτική της Άγκυρας. Ο Τούρκος πρόεδρος ζητά μεγαλύτερη λογοδοσία για την περιβαλλοντική καταστροφή, απαιτεί από τις ανεπτυγμένες χώρες να αναλάβουν μεγαλύτερο μέρος της χρηματοδότησης και επικαλείται το δικαίωμα των αναπτυσσόμενων κρατών στην οικονομική ανάπτυξη. Δεν υποστήριξε, ωστόσο, ότι οι αναπτυσσόμενες χώρες έχουν δικαίωμα να συνεχίσουν να ρυπαίνουν ανεξέλεγκτα· το επιχείρημά του αφορά την ανάγκη χρηματοδότησης, τεχνολογικής υποστήριξης και δίκαιης κατανομής των βαρών.
Την ίδια ώρα, η ενεργειακή πολιτική της Τουρκίας εξακολουθεί να στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στον άνθρακα, ενώ σχεδιάζονται νέες ενεργειακές υποδομές και συνεχίζονται οι αντιπαραθέσεις για την εξόρυξη λιγνίτη. Στο Αιγαίο, παράλληλα, η περιβαλλοντική προστασία έχει ενταχθεί σε μια ευρύτερη αντιπαράθεση για τη θαλάσσια δικαιοδοσία.
Η COP31 αποτελεί ευκαιρία για την Άγκυρα να παρουσιάσει συγκεκριμένα μέτρα που θα συνοδεύουν τις διεθνείς εκκλήσεις της: σαφέστερο σχέδιο απεξάρτησης από τον άνθρακα, πιο φιλόδοξους στόχους μείωσης εκπομπών και αποτελεσματικότερη προστασία των φυσικών πόρων. Το κατά πόσο η διάσκεψη θα οδηγήσει σε ουσιαστικές αλλαγές θα κριθεί από τις πολιτικές που θα ακολουθήσουν και όχι μόνο από τις δηλώσεις των ηγετών.
Η θέση της Άγκυρας
Για λόγους πληρότητας, η τουρκική πλευρά προβάλλει διαφορετική εικόνα. Υποστηρίζει ότι η χώρα έχει περιορισμένη ιστορική ευθύνη για την κλιματική κρίση και ότι, παρά τις αναπτυξιακές της ανάγκες, επιχειρεί να συμβάλει στην αντιμετώπισή της. Επικαλείται τον στόχο κλιματικής ουδετερότητας έως το 2053, την ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και το πρόγραμμα «Μηδενικά Απόβλητα».
Η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών αποτελεί πράγματι στοιχείο της ενεργειακής πολιτικής της Τουρκίας, ενώ το Climate Action Tracker αναγνωρίζει ότι έχουν υπάρξει αλλαγές στον σχεδιασμό της ενεργειακής μετάβασης και ότι ορισμένα σχέδια νέων μονάδων άνθρακα έχουν παγώσει. Αυτό, ωστόσο, δεν αναιρεί την αξιολόγησή του ότι οι συνολικοί κλιματικοί στόχοι της χώρας παραμένουν ανεπαρκείς.
Για τα θαλάσσια πάρκα, η Άγκυρα παρουσιάζει τις κινήσεις της ως απάντηση σε ελληνικές πρωτοβουλίες που θεωρεί μονομερείς και υποστηρίζει ότι σε ημίκλειστες θάλασσες, όπως το Αιγαίο, θα πρέπει να προκρίνεται η συνεργασία των παράκτιων κρατών.
Τέλος, το Ισραήλ απορρίπτει τον χαρακτηρισμό «γενοκτονία» για τις επιχειρήσεις του στη Γάζα. Η σχετική υπόθεση που έχει καταθέσει η Νότια Αφρική εκκρεμεί ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου, το οποίο έχει εκδώσει προσωρινά μέτρα, χωρίς να έχει ακόμη αποφανθεί οριστικά επί της ουσίας της κατηγορίας.