Η διάσκεψη του ΟΗΕ για το κλίμα COP31 άνοιξε τη Δευτέρα 9 Νοεμβρίου στην Αττάλεια και θα διαρκέσει έως τις 20 Νοεμβρίου. Η Τουρκία, που φιλοξενεί τη διοργάνωση και έχει την προεδρία της, επιχειρεί να βάλει στο επίκεντρο τον εξηλεκτρισμό, αφήνοντας στο περιθώριο το πιο άβολο για την ίδια θέμα: τον άνθρακα.
Η τουρκική πρωτοβουλία ονομάζεται «35 by 35» και είναι μη δεσμευτική. Στόχος της είναι η ηλεκτρική ενέργεια να καλύπτει τουλάχιστον το 35% της παγκόσμιας τελικής ενεργειακής κατανάλωσης έως το 2035, από περίπου 20% σήμερα, σύμφωνα με τον Διεθνή Οργανισμό Ενέργειας.
Ο πρόεδρος της COP31 και υπουργός Περιβάλλοντος της Τουρκίας, Μουράτ Κουρούμ, παρουσίασε τον εξηλεκτρισμό ως απάντηση στην ενεργειακή κρίση της χρονιάς, την οποία επιδείνωσε ο πόλεμος με το Ιράν. Υποστηρίζει ότι η στροφή προς την ηλεκτρική ενέργεια προστατεύει τις κοινωνίες από τις διακυμάνσεις των διεθνών αγορών και συμβάλλει στη μείωση των εκπομπών.
Η φετινή διοργάνωση έχει ασυνήθιστη θεσμική μορφή: η Τουρκία φιλοξενεί τη διάσκεψη και έχει την προεδρία της COP31, ενώ η Αυστραλία έχει αναλάβει την προεδρία των διαπραγματεύσεων. Η κατανομή αυτή προέκυψε έπειτα από συμβιβασμό των δύο χωρών σχετικά με τη διοργάνωση.
Ο ελέφαντας στο δωμάτιο: ο άνθρακας
Η αφήγηση της Άγκυρας για μια «εποχή του ηλεκτρισμού» προσκρούει στα ίδια τα ενεργειακά δεδομένα της χώρας. Σύμφωνα με την έκθεση της Ember για το 2026, ο άνθρακας παρήγαγε το 34% της ηλεκτρικής ενέργειας της Τουρκίας το 2025, περίπου 121 TWh. Η χώρα έχει αναδειχθεί στον μεγαλύτερο παραγωγό ηλεκτρικής ενέργειας από άνθρακα στην Ευρώπη.
Η Τουρκία δεν έχει ορίσει ημερομηνία πλήρους απεξάρτησης από τον άνθρακα. Ο υπουργός Ενέργειας Αλπαρσλάν Μπαϊρακτάρ έχει συνδέσει την απομάκρυνση από το συγκεκριμένο καύσιμο με την αύξηση της πυρηνικής παραγωγής. Σύμφωνα με το AFP, υπάρχουν παράλληλα σχέδια επέκτασης δύο υφιστάμενων ανθρακικών μονάδων.
Οι συνολικές εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου της χώρας έφτασαν τους 584,5 εκατ. τόνους ισοδύναμου CO2 το 2024, σύμφωνα με την τουρκική στατιστική υπηρεσία.
Η τουρκική κλιματική πολιτική δέχεται επίσης κριτική για τον τρόπο με τον οποίο διατυπώνονται οι στόχοι μείωσης των εκπομπών. Η δέσμευση για μείωση κατά 41% αφορά τις προβλεπόμενες εκπομπές έως το 2030, σε σύγκριση με ένα σενάριο αναφοράς χωρίς πρόσθετα μέτρα. Για το 2035, η Τουρκία έχει καταθέσει διαφορετικό στόχο, ο οποίος προβλέπει περιορισμό των εκπομπών κατά 466 εκατ. τόνους ισοδύναμου CO2 σε σχέση με το αντίστοιχο σενάριο αναφοράς.
Σύμφωνα με την ανάλυση του Climate Action Tracker, ο στόχος του 2035 επιτρέπει οι εκπομπές να φτάσουν σε επίπεδα σημαντικά υψηλότερα από εκείνα του 2018, γεγονός που τον καθιστά ανεπαρκή σε σχέση με την πορεία που απαιτείται για τον περιορισμό της υπερθέρμανσης στον 1,5 βαθμό Κελσίου.
Την ουσία του προβλήματος συνοψίζουν οι περιβαλλοντικοί αναλυτές: ο εξηλεκτρισμός είναι τόσο καθαρός όσο η ενέργεια που τον τροφοδοτεί. Το Climate Action Tracker επισημαίνει ότι η αύξηση της συμμετοχής του ηλεκτρισμού στην τελική κατανάλωση δεν εγγυάται από μόνη της μείωση των εκπομπών, εάν η παραγωγή εξακολουθεί να βασίζεται στα ορυκτά καύσιμα. Γι’ αυτό και η Ευρωπαϊκή Ένωση δίνει έμφαση στον «καθαρό» εξηλεκτρισμό.
Ηλεκτρισμός για όλους, εκτός από την Κύπρο;
Από ελληνική σκοπιά, η αντίφαση αποκτά και γεωπολιτική διάσταση. Την ίδια ώρα που η Άγκυρα υποστηρίζει ότι η εξάρτηση από εισαγόμενη ενέργεια σημαίνει απώλεια ελέγχου, αμφισβητεί το έργο που θα μπορούσε να βάλει τέλος στην ενεργειακή απομόνωση της Κύπρου: την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου, γνωστή ως Great Sea Interconnector (GSI).
Το έργο, προϋπολογισμού 1,9 δισ. ευρώ, προβλέπει τη σύνδεση της Κρήτης με την Κύπρο μέσω υποθαλάσσιου καλωδίου μήκους περίπου 900 χιλιομέτρων. Στόχος είναι να ενταχθεί η Κύπρος, το τελευταίο κράτος-μέλος της ΕΕ χωρίς ηλεκτρική διασύνδεση με άλλη χώρα, στο ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο.
Στις 6 Νοεμβρίου η Τουρκία εξέδωσε αντι-NAVTEX, υποστηρίζοντας ότι τμήμα της περιοχής των ερευνών για το καλώδιο βρίσκεται εντός της τουρκικής υφαλοκρηπίδας και ότι απαιτείται συνεννόηση με τις τουρκικές αρχές.
Στις 7 Νοεμβρίου, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν δήλωσε στην «Καθημερινή» ότι η διαφωνία για τις NAVTEX έχει επιλυθεί, χωρίς ωστόσο να δώσει περισσότερες διευκρινίσεις.
Η ελληνική κυβέρνηση, από την πλευρά της, επανέλαβε στις 9 Νοεμβρίου ότι έχουν ολοκληρωθεί όλες οι προβλεπόμενες αδειοδοτικές διαδικασίες για τις έρευνες και τις εργασίες του έργου. Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης υπογράμμισε ότι δεν ζητήθηκε τουρκική άδεια και ότι η τουρκική αντι-NAVTEX δεν έχει νομική ισχύ.
Η Αθήνα υποστηρίζει ότι οι σχετικές άδειες έχουν εκδοθεί από τις αρμόδιες ελληνικές αρχές και ότι η γαλλική διπλωματική ενημέρωση προς την Τουρκία δεν συνιστά αίτημα έγκρισης ή αναγνώριση τουρκικών δικαιωμάτων στην περιοχή.
Η Τουρκία, η οποία δεν έχει υπογράψει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), αμφισβητεί την έκταση των θαλάσσιων δικαιωμάτων που αποδίδει η Ελλάδα στα νησιά. Η διαφωνία αυτή αποτελεί μία από τις βασικές αιτίες των εντάσεων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ελληνική ενεργειακή μετάβαση και οι εκκρεμότητες του λιγνίτη
Η σύγκριση με την Ελλάδα έχει επίσης ενδιαφέρον. Η ΔΕΗ έχει προγραμματίσει την απόσυρση της τελευταίας λιγνιτικής μονάδας της, της Πτολεμαΐδας 5, έως το τέλος του 2026, με μετατροπή της σε μονάδα φυσικού αερίου.
Ωστόσο, το χρονοδιάγραμμα δεν θεωρείται οριστικό. Ο ΑΔΜΗΕ έχει εκφράσει επιφυλάξεις για την επάρκεια ηλεκτροδότησης και έχει ζητήσει να παραμείνει η μονάδα διαθέσιμη τουλάχιστον έως το τέλος του 2027, ενώ το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα προβλέπει διαφορετικό χρονοδιάγραμμα απόσυρσης.
Σε κάθε περίπτωση, η ελληνική ενεργειακή πολιτική έχει θέσει συγκεκριμένο προσανατολισμό για την απομάκρυνση από τον λιγνίτη, σε αντίθεση με την Τουρκία, η οποία δεν έχει ανακοινώσει ημερομηνία πλήρους απεξάρτησης από τον άνθρακα.
Τι ακολουθεί
Η Τουρκία και η Αυστραλία επιδιώκουν να εντάξουν τον στόχο του εξηλεκτρισμού στην τελική πολιτική διακήρυξη της COP31, η οποία απαιτεί συναίνεση των συμμετεχουσών χωρών. Η πλήρης απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα δεν αποτελεί κεντρικό στόχο της επίσημης ατζέντας της τουρκικής προεδρίας.
Το Climate Action Tracker εκτιμά ότι, για να επιτευχθεί ο στόχος «35 by 35», ο εξηλεκτρισμός πρέπει να επιταχυνθεί σχεδόν τέσσερις φορές σε σχέση με τη σημερινή τάση. Με τις υφιστάμενες πολιτικές, το ποσοστό εκτιμάται ότι θα φτάσει περίπου στο 28% έως το 2035.
Το κρίσιμο ερώτημα για τις επόμενες δύο εβδομάδες είναι αν η Αττάλεια θα οδηγήσει σε ουσιαστικές δεσμεύσεις για την ενεργειακή μετάβαση ή αν ο εξηλεκτρισμός θα παραμείνει ένα ηχηρό σύνθημα, την ώρα που ο άνθρακας εξακολουθεί να έχει κυρίαρχη θέση στην τουρκική ηλεκτροπαραγωγή.