Λίγες φράσεις της αρχαίας γραμματείας έχουν γίνει τόσο γνωστές όσο το «ο μέγας Πάν τέθνηκε». Η πηγή τους είναι ένα κείμενο του Πλούταρχου, το «Περί των εκλελοιπότων χρηστηρίων», στο 17ο κεφάλαιό του. Αξίζει να διαβαστεί όπως γράφτηκε, γιατί η ιστορία είναι πιο περίπλοκη από τη φράση.
Ποιος αφηγείται και σε ποιον
Το κείμενο είναι διάλογος. Την ιστορία λέει ένας από τους συνομιλητές, ο Φίλιππος, ο οποίος τονίζει ότι την άκουσε από κάποιον που δεν ήταν ούτε ανόητος ούτε απατεώνας: τον Επιθέρση, πατέρα του ρήτορα Αιμιλιανού, που ζούσε στην πόλη του και τον δίδαξε γραμματική. Ο Φίλιππος προσθέτει ότι είχε και μάρτυρες ανάμεσα σε μαθητές του Αιμιλιανού. Πρόκειται δηλαδή για μαρτυρία τρίτου χεριού, που παρουσιάζεται μέσα σε φιλοσοφικό διάλογο.
Το ταξίδι
Ο Επιθέρσης έπλεε προς την Ιταλία, με πλοίο γεμάτο εμπορεύματα και πολλούς επιβάτες. Κοντά στις Εχινάδες νήσους έπεσε ο άνεμος και το πλοίο παρασύρθηκε κοντά στους Παξούς. Οι περισσότεροι ήταν ξύπνιοι και μερικοί δεν είχαν τελειώσει το κρασί τους μετά το δείπνο. Τότε από το νησί ακούστηκε δυνατή φωνή που φώναζε «Θαμού». Ο Θαμούς ήταν Αιγύπτιος κυβερνήτης και πολλοί στο πλοίο δεν γνώριζαν καν το όνομά του. Φωνάχτηκε δύο φορές χωρίς να απαντήσει, και την τρίτη απάντησε. Η φωνή του είπε ότι, όταν φτάσει απέναντι από την Παλώδη, να αναγγείλει ότι ο μέγας Πάν πέθανε.
Η απόφαση και η κραυγή
Οι επιβάτες συζήτησαν αν έπρεπε να εκτελεστεί η εντολή. Ο Θαμούς αποφάσισε ότι, αν φυσούσε αέρας, θα πέρναγε σιωπηλός, αλλά αν επικρατούσε νηνεμία, θα έκανε την αναγγελία. Όταν έφτασαν απέναντι από την Παλώδη, δεν υπήρχε ούτε άνεμος ούτε κύμα. Ο Θαμούς, από την πρύμνη και κοιτώντας προς τη στεριά, είπε τα λόγια όπως τα είχε ακούσει. Πριν τελειώσει, ακούστηκε μεγάλη κραυγή θρήνου, όχι από ένα πρόσωπο αλλά από πολλά, που ανακατευόταν με επιφωνήματα έκπληξης.
Ο Τιβέριος
Η ιστορία, γράφει ο Πλούταρχος, διαδόθηκε στη Ρώμη και ο Θαμούς κλήθηκε από τον αυτοκράτορα Τιβέριο. Ο Τιβέριος πείστηκε τόσο, ώστε διέταξε έρευνα για το ποιος ήταν ο Πάν. Οι λόγιοι της αυλής του εικάσαν ότι ήταν ο γιος του Ερμή και της Πηνελόπης.
Μύθος ή γεγονός;
Οι μελετητές δεν συμφωνούν. Κάποιοι δέχονται ότι η μαρτυρία του Πλούταρχου αντανακλά ένα πραγματικό περιστατικό, ενώ άλλοι θεωρούν ότι το κεφάλαιο είναι λογοτεχνική κατασκευή που μιμείται τον πλατωνικό μύθο του Φαίδρου. Ούτε ο τόπος της Παλώδης έχει εντοπιστεί με βεβαιότητα. Μια πρόταση το συνδέει με τη λιμνοθάλασσα του Βουθρωτού ή το κανάλι του Βιβάρι, αλλά είναι υπόθεση.
Ό,τι είναι βέβαιο είναι το κείμενο και η θέση του μέσα στον διάλογο, όπου χρησιμοποιείται σε συζήτηση για τη σιωπή των χρηστηρίων. Οι αναγνώσεις που δίνουν στην ιστορία συμβολικό ή θρησκευτικό νόημα είναι μεταγενέστερες και δεν υπάρχουν στο ίδιο το κείμενο.
