Η ιδέα είναι γοητευτική: αν ο δάσκαλος πιστεύει ότι ένας μαθητής θα προοδεύσει, ο μαθητής προοδεύει. Έγινε γνωστή ως «φαινόμενο Πυγμαλίων» ύστερα από ένα πείραμα του 1968, που περιγράφεται στο βιβλίο «Pygmalion in the Classroom» των ψυχολόγων Ρόζενταλ και Τζέικομπσον. Τι ακριβώς έδειξε, όμως, είναι ζήτημα συζήτησης έως σήμερα.
Το πείραμα
Σε ένα δημοτικό σχολείο με πολλούς φτωχούς μαθητές, που στη μελέτη ονομάζεται «Oak», οι δάσκαλοι πληροφορήθηκαν ότι ένα τεστ είχε εντοπίσει παιδιά που θα «ανθίσουν» διανοητικά. Το τεστ ήταν ένα παραδοσιακό τεστ IQ, και τα παιδιά που ονομάστηκαν «ανθιστές» ήταν στην πραγματικότητα τυχαίο 20% των μαθητών. Μετά από περίπου οκτώ μήνες, οι ερευνητές ανέφεραν ότι οι «ανθιστές» είχαν ανέβει περισσότερο από τους υπόλοιπους: περίπου 4 μονάδες στο συνολικό IQ και 7 μονάδες στο IQ συλλογισμού. Το μέγεθος του δείγματος στις πηγές ποικίλλει, από 320 έως 370 παιδιά.
Η κριτική
Ο Ρόμπερτ Θορνταικ, ειδικός στην ψυχομετρία στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, κατηγόρησε τους ερευνητές ότι χρησιμοποίησαν προβληματικά δεδομένα από την πρώτη μέτρηση, με αρχικές τιμές IQ που χαρακτήρισε αδύνατα χαμηλές, κάτι που μπορούσε να παραμορφώσει τα αποτελέσματα. Αν οι αρχικές βαθμολογίες ήταν σε ανεπίτρεπτα χαμηλό επίπεδο, η αλλαγή στο τέλος του πειράματος ενδέχεται να οφείλεται σε παλινδρόμηση προς τον μέσο όρο και όχι στις προσδοκίες. Ο Ρόζενταλ απάντησε ότι τα προβληματικά αρχικά δεδομένα δεν ακυρώνουν την επακόλουθη άνοδο. Αρκετοί ερευνητές (Snow 1969, Thorndike 1968, Wineburg 1987) βρήκαν τεχνικά ελαττώματα αρκετά σοβαρά ώστε να αμφισβητηθεί η ακρίβεια των ευρημάτων.
Οι επαναλήψεις
Κάποια πειράματα επανάληψης επιβεβαίωσαν το φαινόμενο και άλλα όχι. Μια μετα-ανάλυση του 1984 από τον Ράουντενμπους, η βασική ποσοτική αναφορά, εξέτασε το ερώτημα. Μία πηγή αναφέρει ότι όταν οι δάσκαλοι γνώριζαν τους μαθητές για περισσότερο από δύο εβδομάδες πριν από την παρεμβολή, η επίδραση ήταν σχεδόν μηδενική.
Τι να κρατήσουμε
Το συμπέρασμα που στηρίζεται καλύτερα στα στοιχεία είναι πιο μετρημένο από τον τίτλο του βιβλίου. Οι προσδοκίες των δασκάλων μπορεί να επηρεάζουν τη συμπεριφορά και την επίδοση των μαθητών, αλλά η αρχική ιδέα ότι οι προσδοκίες από μόνες τους ανεβάζουν μεγάλο το IQ έχει πολύ πιο αδύναμη τεκμηρίωση από ό,τι η δημοτικότητά της υποδηλώνει.
