Αν σε ρωτήσουν «με πόση ταχύτητα κινούνταν τα αυτοκίνητα όταν συνετρίβησαν», θα απαντήσεις διαφορετικά από ό,τι αν σε ρωτήσουν «όταν ήρθαν σε επαφή». Αυτό ακριβώς έδειξε το 1974 η Ελίζαμπεθ Λόφτους, μαζί με τον Τζον Πάλμερ, σε μια έρευνα που έγινε κλασική για τη μνήμη των αυτοπτών μαρτύρων. Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Journal of Verbal Learning and Verbal Behavior με τίτλο «Reconstruction of automobile destruction: An example of the interaction between language and memory».
Το πρώτο πείραμα
Σαράντα πέντε φοιτητές του Πανεπιστημίου της Ουάσινγκτον είδαν επτά σύντομες ταινίες με τροχαία και στη συνέχεια απάντησαν σε ερωτηματολόγιο. Η κρίσιμη ερώτηση ήταν η ίδια για όλους, αλλά το ρήμα άλλαζε ανάλογα με την ομάδα: «Περίπου με πόση ταχύτητα κινούνταν τα αυτοκίνητα όταν [ρήμα] το ένα το άλλο;». Οι μέσες εκτιμήσεις ήταν:
- «smashed» (συνετρίβησαν): 40,8 μίλια την ώρα, περίπου 66 χλμ./ώρα
- «collided» (συγκρούστηκαν): 39,3 μίλια
- «bumped» (χτύπησαν ελαφρά): 38,1 μίλια
- «hit» (χτύπησαν): 34,0 μίλια
- «contacted» (ήρθαν σε επαφή): 31,8 μίλια, περίπου 51 χλμ./ώρα
Οι ταινίες είχαν γυριστεί με ταχύτητες 20, 30 ή 40 μίλια την ώρα. Η διαφορά ανάμεσα στην πιο «βίαιη» και την πιο «ήπια» λέξη ήταν περίπου 9 μίλια την ώρα, και πάντα για τα ίδια αυτοκίνητα στις ίδιες ταινίες.
Τα γυαλιά που δεν υπήρχαν
Στο δεύτερο πείραμα 150 φοιτητές είδαν μια ταινία ενός λεπτού με τροχαίο και χωρίστηκαν σε τρεις ομάδες των 50. Στην πρώτη ρώτησαν με το ρήμα «hit», στη δεύτερη με το «smashed», και στην τρίτη δεν έγινε καμία ερώτηση για ταχύτητα. Μια εβδομάδα αργότερα όλοι ρωτήθηκαν αν είδαν σπασμένα γυαλιά. Δεν υπήρχαν σπασμένα γυαλιά στην ταινία. Στην ομάδα «smashed» το 32% (16 άτομα) είπε ότι είδε, στην ομάδα «hit» το 14% (7 άτομα) και στην ομάδα ελέγχου το 12%.
Τι δείχνει και τι δεν δείχνει
Οι ερευνητές συμπέραναν ότι η διατύπωση μιας ερώτησης μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο την εκτίμηση, αλλά και αυτό που θυμόμαστε αργότερα. Για την αστυνομία και τα δικαστήρια, η έρευνα είναι υπενθύμιση ότι οι ερωτήσεις προς τους μάρτυρες πρέπει να διατυπώνονται ουδέτερα.
Τα όρια του πειράματος είναι ωστόσο σαφή. Συμμετείχαν φοιτητές και όχι άτομα που είχαν υποστεί πραγματικό ατύχημα. Έβλεπαν ταινίες και όχι ζωντανές σκηνές, και το αποτέλεσμα αφορά μέσες τιμές ομάδων. Δεν μπορεί να δείξει πόσο εύκολα αλλοιώνεται η μνήμη ενός ανθρώπου που έζησε μια πραγματική και τραυματική εμπειρία. Η εργασία είναι σημαντική για τη μελέτη της παρεμβολής νέας πληροφορίας στη μνήμη, όχι επειδή αποδεικνύει ότι οι μάρτυρες λένε ψέματα.
