Το 1973 ο ψυχολόγος Ντέιβιντ Ρόζενχαν (David Rosenhan) δημοσίευσε στο περιοδικό Science το άρθρο «On Being Sane in Insane Places» («Να είσαι υγιής σε ψυχιατρικά ιδρύματα»). Περιέγραφε ένα πείραμα στο οποίο υγιείς άνθρωποι εισήχθησαν σε ψυχιατρεία. Η εργασία έγινε από τις πιο γνωστές στην ιστορία της ψυχολογίας. Πολλές δεκαετίες αργότερα, η αξιοπιστία της μελέτης αμφισβητείται σοβαρά.
Τι υποστήριξε η μελέτη
Σύμφωνα με τη δημοσίευση, ο Ρόζενχαν και λίγοι συνεργάτες του (οι αναφορές διαφέρουν ως προς τον ακριβή αριθμό) παρουσιάστηκαν ως «ψευτοασθενείς» και ισχυρίστηκαν ότι ακούν φωνές που έλεγαν λέξεις όπως «άδειο», «κούφιο» και «γδούπος». Μετά την εισαγωγή τους συμπεριφέρονταν φυσιολογικά. Ο ισχυρισμός της εργασίας ήταν ότι είχαν εισαχθεί σε 12 νοσοκομεία σε πέντε πολιτείες των ΗΠΑ, ότι όλοι εισήχθησαν, ότι επτά διαγνώστηκαν με σχιζοφρένεια και ένας με μανιοκαταθλιπτική ψύχωση, και ότι έμειναν από 7 έως 52 ημέρες, με μέσο όρο 19. Όλοι εκτός από έναν πήραν εξιτήριο με τη διάγνωση «σχιζοφρένεια σε ύφεση». Κανείς από το προσωπικό δεν τους αναγνώρισε ως απατεώνες, αν και μερικές φορές το έκαναν άλλοι ασθενείς.
Σε δεύτερο μέρος της εργασίας, ένα νοσοκομείο που είχε ακούσει τα παραπάνω και διαβεβαίωνε ότι κάτι τέτοιο δεν μπορούσε να συμβεί εκεί ενημερώθηκε ότι θα δεχθεί ψευτοασθενείς. Από 193 ασθενείς, οι 41 κρίθηκαν απατεώνες και 42 ύποπτοι. Ο Ρόζενχαν δεν είχε στείλει κανέναν.
Οι πρώτες ενστάσεις
Το 1975 ο Ρόμπερτ Σπίτσερ (Robert Spitzer) υποστήριξε ότι το να προσποιηθεί κάποιος συμπτώματα και να μην εντοπιστεί δεν δείχνει μεγαλύτερο ελάττωμα στην ψυχιατρική διάγνωση απ’ ό,τι θα έδειχνε το ψέμα σχετικά με συμπτώματα οποιασδήποτε άλλης ιατρικής πάθησης.
Η αμφισβήτηση της αξιοπιστίας
Το 2019 η δημοσιογράφος Σούζαν Κάχαλαν (Susannah Cahalan) εξέδωσε το βιβλίο «The Great Pretender», με το οποίο αμφισβήτησε την ακρίβεια της μελέτης. Η ίδια κατάφερε να εντοπίσει μόνο δύο από τους οκτώ ψευτοασθενείς. Ο Άντριου Σκαλ (Andrew Scull), σε άρθρο του στο Spectator το 2020, περιέγραψε το πείραμα ως μία από τις μεγαλύτερες επιστημονικές απάτες της πρόσφατης ιστορίας, και το 2023 το χαρακτήρισε «επιτυχημένη επιστημονική απάτη». Πρόκειται για την εκτίμηση των δύο, όχι για κοινή θέση όλων των ερευνητών.
Μια διευκρίνιση που αξίζει: το ότι η εργασία αμφισβητείται δεν αποδεικνύει ότι η ψυχιατρική διάγνωση ήταν τότε αλάνθαστη ούτε ότι είναι σήμερα. Σημαίνει ότι αυτό το συγκεκριμένο πείραμα δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ασφαλές τεκμήριο για κανένα από τα δύο.
