Όταν μιλάμε για τις Πλαταιές, οι περισσότεροι θυμόμαστε τη μεγάλη μάχη του 479 π.Χ. που έκλεισε τους Περσικούς Πολέμους. Λιγότεροι γνωρίζουν τι συνέβη στη μικρή βοιωτική πόλη μισό αιώνα αργότερα. Στα πρώτα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου, μια φρουρά λίγων εκατοντάδων ανθρώπων άντεξε πάνω από δύο χρόνια απέναντι στον στρατό της Σπάρτης και των συμμάχων της. Ο Θουκυδίδης αφιερώνει στην πολιορκία μερικές από τις πιο ζωντανές σελίδες της Ιστορίας του. Χάρη σε αυτόν γνωρίζουμε με σπάνια λεπτομέρεια πώς πολεμούσαν οι Έλληνες τον 5ο αιώνα π.Χ. όταν έπρεπε να καταλάβουν μια οχυρωμένη πόλη.
Μια πόλη ανάμεσα σε δύο κόσμους
Οι Πλαταιές βρίσκονταν στη Βοιωτία, λίγα χιλιόμετρα από τη Θήβα, αλλά ήταν παραδοσιακά σύμμαχοι της Αθήνας. Είχαν πολεμήσει στο πλευρό των Αθηναίων στον Μαραθώνα. Η σχέση αυτή τις έφερνε σε διαρκή σύγκρουση με τους Θηβαίους, που ήθελαν να ελέγχουν ολόκληρη τη Βοιωτία.
Το 431 π.Χ., μια ομάδα Θηβαίων μπήκε νύχτα στην πόλη με τη βοήθεια συνεργών από το εσωτερικό. Οι Πλαταιείς αντέδρασαν και οι περισσότεροι εισβολείς σκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν. Το επεισόδιο αυτό θεωρείται η αφετηρία του Πελοποννησιακού Πολέμου.
Η πολιορκία ξεκινά
Το καλοκαίρι του 429 π.Χ. ο βασιλιάς της Σπάρτης Αρχίδαμος έφτασε με στρατό μπροστά στα τείχη. Οι Πλαταιείς είχαν ήδη στείλει στην Αθήνα τις γυναίκες, τα παιδιά, τους ηλικιωμένους και όσους δεν μπορούσαν να πολεμήσουν. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, στην πόλη έμειναν 400 Πλαταιείς, 80 Αθηναίοι και 110 γυναίκες που έφτιαχναν το ψωμί για τη φρουρά.
Η μάχη των μηχανικών
Ό,τι ακολούθησε μοιάζει περισσότερο με αγώνα εφευρετικότητας παρά με μάχη.
Η ράμπα και το ψηλότερο τείχος
Οι Πελοποννήσιοι άρχισαν να χτίζουν μια τεράστια χωμάτινη ράμπα προς το τείχος, με ξύλα, πέτρες και χώμα, για να μπορέσουν να ανέβουν. Οι Πλαταιείς απάντησαν υψώνοντας το τείχος στο σημείο όπου ανέβαινε η ράμπα. Έχτισαν ξύλινο σκελετό γεμάτο με τούβλα από τα γύρω σπίτια και τον κάλυψαν με δέρματα για να μην πιάνει φωτιά.
Σήραγγες κάτω από τη ράμπα
Στη συνέχεια οι πολιορκημένοι άνοιξαν πέρασμα στη βάση του τείχους και άρχισαν να αφαιρούν χώμα από το κάτω μέρος της ράμπας. Όταν οι πολιορκητές το αντιλήφθηκαν και άρχισαν να ρίχνουν πηλό σε καλάθια, οι Πλαταιείς έσκαψαν υπόγεια στοά από την πόλη μέχρι κάτω από τη ράμπα και συνέχισαν να την αδειάζουν. Η ράμπα συνεχώς υποχωρούσε.
Ένα δεύτερο τείχος πίσω από το πρώτο
Για την περίπτωση που το εξωτερικό τείχος έπεφτε, χτίστηκε στο εσωτερικό ένα δεύτερο, μηνοειδές τείχος. Έτσι οι εισβολείς θα βρίσκονταν παγιδευμένοι μπροστά σε ένα νέο εμπόδιο, εκτεθειμένοι σε βολές από τα πλάγια.
Οι πολιορκητικοί κριοί
Όταν οι Πελοποννήσιοι έφεραν πολιορκητικές μηχανές, οι Πλαταιείς τις έπιαναν με θηλιές ή κρεμούσαν βαριά δοκάρια με αλυσίδες από το τείχος. Τα άφηναν να πέσουν πάνω στους κριούς και τους έσπαζαν την αιχμή.
Η φωτιά με θειάφι και πίσσα
Αφού απέτυχαν όλα αυτά, οι πολιορκητές δοκίμασαν τη φωτιά. Γέμισαν με φρύγανα τον χώρο ανάμεσα στη ράμπα και το τείχος και τα άναψαν, αφού πρόσθεσαν θειάφι και πίσσα. Ο Θουκυδίδης γράφει ότι η πυρκαγιά ήταν μεγαλύτερη από κάθε άλλη που είχε προκληθεί ως τότε από ανθρώπινο χέρι. Ελάχιστο έλειψε να καταστραφεί η πόλη. Ο ίδιος καταγράφει την αφήγηση ότι μια δυνατή βροχή με κεραυνούς έσβησε τη φωτιά.
Λόγω του θειαφιού, κάποιοι σύγχρονοι μελετητές αναφέρουν το επεισόδιο ανάμεσα στις πρώτες καταγεγραμμένες χρήσεις χημικών ουσιών στον πόλεμο. Ο χαρακτηρισμός θέλει προσοχή: ο Θουκυδίδης περιγράφει κυρίως τη χρήση του για την ένταση της φωτιάς και δεν αναφέρει ρητά επίθεση με αναθυμιάσεις.
Η απόδραση μέσα στην καταιγίδα
Μετά την αποτυχία, οι Πελοποννήσιοι άλλαξαν τακτική. Περιέβαλαν την πόλη με διπλό τείχος και άφησαν φρουρά να περιμένει την πείνα.
Τον χειμώνα του 428/427 π.Χ., με τα τρόφιμα να τελειώνουν, οι πολιορκημένοι αποφάσισαν να επιχειρήσουν απόδραση. Για να φτιάξουν σκάλες στο σωστό ύψος, μέτρησαν τις σειρές των τούβλων σε ένα σημείο του εχθρικού τείχους που δεν ήταν σοβατισμένο. Πολλοί μετρούσαν ταυτόχρονα και πολλές φορές, ώστε τα λάθη να εξουδετερώνονται και να βγει το σωστό αποτέλεσμα. Ήταν, ουσιαστικά, μια πρώιμη πρακτική εφαρμογή της λογικής του μέσου όρου.
Σε μια σκοτεινή, θυελλώδη νύχτα, περίπου 220 άνδρες σκαρφάλωσαν το τείχος. Οι 212 κατάφεραν να διαφύγουν και να φτάσουν στην Αθήνα. Ο Θουκυδίδης σημειώνει ότι η απόδραση πέτυχε κυρίως χάρη στη σφοδρότητα της καταιγίδας.
Το τέλος
Όσοι έμειναν πίσω παραδόθηκαν το καλοκαίρι του 427 π.Χ. Οι Σπαρτιάτες έστησαν μια δίκη-παρωδία, με ένα μόνο ερώτημα προς κάθε κρατούμενο: αν είχε προσφέρει κάποια υπηρεσία στους Λακεδαιμονίους και τους συμμάχους τους στον πόλεμο. Κανείς δεν μπορούσε να απαντήσει θετικά. Εκτελέστηκαν πάνω από 200 Πλαταιείς και 25 Αθηναίοι. Οι γυναίκες έγιναν δούλες. Λίγο αργότερα οι Θηβαίοι ισοπέδωσαν την πόλη.
Γιατί έχει σημασία
Η πολιορκία των Πλαταιών δεν άλλαξε την έκβαση του πολέμου. Η αφήγηση του Θουκυδίδη όμως είναι από τις πιο πολύτιμες μαρτυρίες για την πολεμική τεχνολογία της κλασικής εποχής, πριν από τη διάδοση των πιο εξελιγμένων πολιορκητικών μηχανών του 4ου αιώνα. Δείχνει επίσης κάτι διαχρονικό: μια μικρή πόλη, ανάμεσα σε δύο μεγάλες δυνάμεις, πλήρωσε με την ύπαρξή της την πίστη της σε μια συμμαχία. Και πίσω από τις τακτικές που θα μελετούσαν αργότερα οι στρατιωτικοί συγγραφείς, βρίσκονταν 590 άνθρωποι που για δύο χρόνια έμεναν ξύπνιοι πάνω στα τείχη.