Οι περισσότεροι λουόμενοι τη συναντούν ως σωρούς από καφετιά, ξερά «φύκια» στην ακτή ή ως σκουρόχρωμες κηλίδες στον βυθό, που καλύτερα να αποφύγουν. Η Posidonia oceanica όμως δεν είναι φύκι. Είναι ανθοφόρο φυτό που ζει αποκλειστικά στη Μεσόγειο και σχηματίζει εκτεταμένα υποθαλάσσια λιβάδια. Έχει επίσης ένα από τα πιο εντυπωσιακά χαρακτηριστικά του φυτικού κόσμου: μπορεί να ζει για εξαιρετικά μεγάλο χρονικό διάστημα.
Φυτό, όχι φύκι
Η Ποσειδωνία έχει ρίζες, βλαστούς (ριζώματα) και φύλλα σαν κορδέλες. Κάποιες χρονιές ανθίζει και βγάζει καρπούς, που οι ψαράδες σε πολλές περιοχές τους λένε «θαλάσσιες ελιές». Τα επιπλέοντα καρπίδια που ξεβράζονται ενίοτε σε ελληνικές παραλίες είναι ακριβώς αυτοί οι καρποί.
Το κύριο μέσο εξάπλωσής της πάντως δεν είναι οι σπόροι. Τα ριζώματα μεγαλώνουν πολύ αργά, μόλις λίγα εκατοστά τον χρόνο, και σιγά σιγά απλώνονται στον βυθό. Έτσι ένα λιβάδι μπορεί να αποτελείται από γενετικά πανομοιότυπα φυτά: έναν ενιαίο κλώνο, που σε ορισμένες περιπτώσεις εκτείνεται σε χιλιόμετρα.
Πόσο παλιά μπορεί να είναι
Το 2012 ερευνητική ομάδα με επικεφαλής την Sophie Arnaud-Haond δημοσίευσε στο επιστημονικό περιοδικό PLoS ONE μελέτη για περισσότερα από 1.500 δείγματα Ποσειδωνίας από 40 τοποθεσίες της Μεσογείου. Οι ερευνητές εντόπισαν κλώνους που απλώνονταν σε έκταση έως και 15 χιλιομέτρων. Με βάση τον ρυθμό ανάπτυξης, εκτίμησαν ότι η ηλικία τους φτάνει από εκατοντάδες έως χιλιάδες χρόνια.
Στα μέσα ενημέρωσης κυκλοφόρησε ευρέως και ένας πολύ πιο εντυπωσιακός αριθμός. Σύμφωνα με ανακοίνωση του ισπανικού ερευνητικού οργανισμού CSIC, ένας κλώνος κοντά στη Φορμεντέρα, στις Βαλεαρίδες, θα μπορούσε να έχει ηλικία περίπου 100.000 ετών. Η εκτίμηση αυτή προκύπτει από μοντέλα ανάπτυξης και όχι από άμεση χρονολόγηση. Πρέπει λοιπόν να διαβάζεται ως υπόθεση εργασίας και όχι ως μετρημένο γεγονός. Ακόμη και με τις συντηρητικές εκτιμήσεις πάντως, η Ποσειδωνία ανήκει στους μακροβιότερους οργανισμούς που γνωρίζουμε.
Γιατί έχει σημασία για τις ελληνικές ακτές
- Καταφύγιο ζωής: τα λιβάδια λειτουργούν ως χώρος αναπαραγωγής και προστασίας για πολλά είδη ψαριών και ασπόνδυλων, ανάμεσά τους και εμπορικά.
- Προστασία των παραλιών: τα φύλλα μετριάζουν την ενέργεια των κυμάτων. Τα νεκρά φύλλα που συσσωρεύονται στην ακτή το χειμώνα βοηθούν να συγκρατείται η άμμος.
- Διαύγεια του νερού: τα λιβάδια συγκρατούν ιζήματα. Τα κρυστάλλινα νερά πολλών νησιών οφείλουν κάτι σε αυτό.
- Αποθήκη άνθρακα: το πυκνό πλέγμα από ρίζες και ριζώματα παγιδεύει οργανικό άνθρακα στο ίζημα, όπου μπορεί να παραμείνει για χιλιετίες.
Για τους λόγους αυτούς, τα λιβάδια Ποσειδωνίας χαρακτηρίζονται στην Ευρωπαϊκή Ένωση οικότοπος προτεραιότητας και προστατεύονται από την ευρωπαϊκή και την ελληνική νομοθεσία.
Η άγκυρα, ο αθόρυβος εχθρός
Σύμφωνα με εκτιμήσεις του WWF, η ανθρώπινη δραστηριότητα έχει μειώσει την έκταση των λιβαδιών στη Μεσόγειο τουλάχιστον κατά ένα τρίτο τα τελευταία 50 χρόνια. Ανάμεσα στις αιτίες είναι η ρύπανση, οι παράκτιες κατασκευές, η κλιματική αλλαγή και η αγκυροβόληση.
Στην Ελλάδα, οργανώσεις όπως το Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος» και το WWF Ελλάς επισημαίνουν ότι η αγκυροβόληση σκαφών αναψυχής το καλοκαίρι είναι από τις σημαντικότερες πιέσεις. Το πρόβλημα είναι κυρίως μαθηματικό. Μια άγκυρα και η αλυσίδα της μπορούν να ξεριζώσουν μέσα σε λίγα λεπτά ριζώματα που χρειάστηκαν δεκαετίες για να αναπτυχθούν. Με τόσο αργή ανάπτυξη, η φυσική αποκατάσταση ενός κατεστραμμένου σημείου μπορεί να πάρει πάρα πολύ καιρό.
Μελέτες από άλλες περιοχές της Μεσογείου δείχνουν ότι η ρύθμιση έχει αποτέλεσμα. Στην Κορσική, για παράδειγμα, οι ερευνητές κατέγραψαν μείωση των αγκυροβολήσεων μετά την αυστηρότερη εφαρμογή των κανόνων, αν και σημείωσαν ότι χρειάζονται και πρόσθετα μέτρα.
Τι μπορεί να κάνει όποιος βγαίνει με σκάφος
- Να αγκυροβολεί σε αμμώδη βυθό. Η άμμος φαίνεται ανοιχτόχρωμη, ενώ τα λιβάδια είναι σκούρα πράσινα.
- Να χρησιμοποιεί σημαδούρες πρόσδεσης όπου υπάρχουν.
- Να ενημερώνεται για τους τοπικούς κανόνες στις προστατευόμενες περιοχές.
Και κάτι για όσους βρίσκονται στη στεριά: οι σωροί από νεκρά φύλλα στην παραλία δεν είναι «βρωμιά». Είναι μέρος του φυσικού μηχανισμού που προστατεύει την ακτή από τη διάβρωση.
