Σήμερα το κινητό μας δείχνει τη θέση μας με ακρίβεια λίγων μέτρων. Πριν από τρεις αιώνες, ένας καπετάνιος στη μέση του ωκεανού μπορούσε να κάνει λάθος δεκάδες ή και εκατοντάδες χιλιόμετρα. Το λάθος αυτό σήμαινε συχνά ναυάγιο. Τη λύση δεν τη βρήκε κάποιος διάσημος αστρονόμος, αλλά ένας αυτοδίδακτος ξυλουργός από την αγγλική επαρχία, ο Τζον Χάρισον.
Το πρόβλημα του γεωγραφικού μήκους
Το γεωγραφικό πλάτος, δηλαδή πόσο βόρεια ή νότια βρίσκεσαι, μπορούσε να υπολογιστεί σχετικά εύκολα από τη θέση του ήλιου ή των άστρων. Το γεωγραφικό μήκος, πόσο ανατολικά ή δυτικά, ήταν πολύ πιο δύσκολο.
Η ιδέα της λύσης ήταν γνωστή. Η Γη γυρίζει 15 μοίρες κάθε ώρα. Αν ένας ναυτικός ήξερε την ακριβή ώρα στο λιμάνι αναχώρησης και τη σύγκρινε με την τοπική ώρα στο πλοίο, που βρισκόταν από το μεσημεριάτικο ήλιο, θα υπολόγιζε πόσο ανατολικά ή δυτικά είχε ταξιδέψει. Το πρόβλημα ήταν ότι κανένα ρολόι της εποχής δεν κρατούσε σωστή ώρα για εβδομάδες πάνω σε ένα πλοίο που κουνιόταν, με αλλαγές θερμοκρασίας και υγρασίας.
Το βραβείο των 20.000 λιρών
Το 1714 το βρετανικό κοινοβούλιο θέσπισε βραβείο έως 20.000 λίρες, τεράστιο ποσό για την εποχή, για όποιον έβρισκε πρακτική μέθοδο υπολογισμού του γεωγραφικού μήκους στη θάλασσα. Για το μεγάλο βραβείο απαιτούνταν ακρίβεια μισής μοίρας, δηλαδή περίπου 30 ναυτικών μιλίων. Για την αξιολόγηση συστάθηκε ειδική επιτροπή, το Board of Longitude. Οι περισσότεροι επιστήμονες πόνταραν σε αστρονομικές μεθόδους, με παρατηρήσεις της Σελήνης.
Τέσσερα ρολόγια, μια ζωή
Ο Χάρισον, γεννημένος το 1693, ήταν ξυλουργός χωρίς πανεπιστημιακή μόρφωση, που είχε φτιάξει μόνος του ρολόγια με εντυπωσιακή ακρίβεια. Αφιέρωσε δεκαετίες στο πρόβλημα. Κατασκεύασε τρία μεγάλα θαλάσσια χρονόμετρα, γνωστά σήμερα ως H1, H2 και H3, και στη συνέχεια ένα τέταρτο, το H4. Το H4 έμοιαζε με μεγάλο ρολόι τσέπης, με διάμετρο περίπου 13 εκατοστών, και ήταν ριζικά διαφορετικό από τα προηγούμενα.
Το 1761 το H4 ταξίδεψε προς την Τζαμάικα, με υπεύθυνο τον γιο του Χάρισον, Γουίλιαμ. Όταν το πλοίο έφτασε, ύστερα από περίπου δύο μήνες στη θάλασσα, το ρολόι είχε καθυστερήσει μόλις πέντε δευτερόλεπτα. Αυτό αντιστοιχεί σε σφάλμα θέσης λίγων μόνο μιλίων, πολύ καλύτερα από όσα ζητούσε ο νόμος.
Η μάχη για την αμοιβή
Η επιτροπή δεν πείστηκε. Θεώρησε το αποτέλεσμα τυχαίο και ζήτησε δεύτερη δοκιμή. Το 1764 το H4 ταξίδεψε στα Μπαρμπάντος και ξανά πέτυχε ακρίβεια μέσα στα όρια. Ο Χάρισον πήρε τελικά μέρος του ποσού, 10.000 λίρες, αλλά η επιτροπή συνέχισε να βάζει νέους όρους: να παραδώσει τα ρολόγια του και να αποδειχθεί ότι μπορούν να κατασκευαστούν αντίγραφα.
Σε μεγάλη ηλικία ο Χάρισον στράφηκε στον βασιλιά Γεώργιο Γ΄. Με τη δική του παρέμβαση, το κοινοβούλιο του ενέκρινε το 1773 πρόσθετη πληρωμή 8.750 λιρών. Ο Χάρισον πέθανε το 1776, στα 83 του. Επίσημα δεν του απονεμήθηκε ποτέ το «βραβείο» ως τέτοιο, αν και συνολικά έλαβε ποσό κοντά σε αυτό.
Η κληρονομιά
Μέσα σε λίγες δεκαετίες τα θαλάσσια χρονόμετρα έγιναν βασικός εξοπλισμός για τα ποντοπόρα πλοία και η ναυσιπλοΐα άλλαξε ριζικά. Τα τέσσερα ρολόγια του Χάρισον, H1 έως H4, εκτίθενται σήμερα στο Βασιλικό Αστεροσκοπείο του Γκρίνουιτς, λίγα μέτρα από τον μεσημβρινό μηδέν. Η ιστορία του έγινε γνωστή στο ευρύ κοινό τη δεκαετία του 1990, χάρη στο βιβλίο της Ντέιβα Σόμπελ Longitude.
