Κοιτάξτε την πάνω σειρά γραμμάτων του πληκτρολογίου σας: Q, W, E, R, T, Y. Η διάταξη αυτή υπάρχει στους υπολογιστές, στα laptop και στις οθόνες αφής των κινητών. Δεν σχεδιάστηκε όμως για καμία από αυτές τις συσκευές. Γεννήθηκε τη δεκαετία του 1870, πάνω σε μια μηχανική γραφομηχανή, και έχει επιβιώσει για περίπου 150 χρόνια, παρότι τα αρχικά της προβλήματα έχουν πάψει από καιρό να υπάρχουν.
Από τα «πλήκτρα πιάνου» στο QWERTY
Πίσω από τη διάταξη βρίσκεται ο Κρίστοφερ Λάθαμ Σόουλς, τυπογράφος, εκδότης εφημερίδας και ερασιτέχνης εφευρέτης από το Μιλγουόκι των ΗΠΑ. Το 1868 κατοχύρωσε με συνεργάτες του μια πρώιμη γραφομηχανή. Τα πλήκτρα της θύμιζαν πιάνο και τα γράμματα ήταν τοποθετημένα σχεδόν αλφαβητικά.
Τα επόμενα χρόνια ο Σόουλς άλλαζε συνεχώς τη σειρά των πλήκτρων. Η μηχανή που κατέληξε στην αγορά, η Sholes & Glidden, κυκλοφόρησε το 1873–1874 από τη Remington, γνωστή μέχρι τότε για τα όπλα και τις ραπτομηχανές της. Έγραφε μόνο κεφαλαία. Η διάταξη QWERTY εμφανίζεται τεκμηριωμένα σε αμερικανικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας του Σόουλς που εκδόθηκε το 1878.
Ο μύθος: «φτιάχτηκε για να γράφουμε αργά»
Η πιο διαδεδομένη εξήγηση λέει ότι ο Σόουλς μπέρδεψε επίτηδες τα γράμματα για να «φρενάρει» τους δακτυλογράφους. Η εκδοχή αυτή δεν στέκει. Η δακτυλογράφηση με όλα τα δάχτυλα, χωρίς να κοιτάς τα πλήκτρα, δεν είχε καν επινοηθεί όταν σχεδιαζόταν η διάταξη. Δεν υπήρχαν λοιπόν «γρήγοροι δακτυλογράφοι» για να τους επιβραδύνει.
Υπάρχει όμως ένας πυρήνας αλήθειας. Στις πρώτες γραφομηχανές κάθε γράμμα βρισκόταν στην άκρη ενός μεταλλικού βραχίονα. Όταν δύο γειτονικοί βραχίονες σηκώνονταν γρήγορα ο ένας μετά τον άλλον, μπορούσαν να μπλοκάρουν. Η απομάκρυνση συνδυασμών γραμμάτων που εμφανίζονται συχνά μαζί στα αγγλικά βοηθούσε να λιγοστέψουν τα «κολλήματα». Ο στόχος ήταν να μην μπλοκάρει η μηχανή, όχι να καθυστερεί ο άνθρωπος.
Ο ρόλος των τηλεγραφητών
Μια πιο πρόσφατη ερμηνεία, από τους Ιάπωνες ερευνητές Κόιτσι και Μοτόκο Γιασουόκα, δίνει μεγάλο βάρος στους πρώτους χρήστες της γραφομηχανής: τους τηλεγραφητές, που μετέγραφαν μηνύματα σε κώδικα Μορς. Σύμφωνα με την ανάλυσή τους, η διάταξη διαμορφώθηκε σταδιακά και με δοκιμές, εν μέρει με βάση τις ανάγκες αυτών των επαγγελματιών. Η θεωρία είναι τεκμηριωμένη ακαδημαϊκή πρόταση, αλλά δεν αποτελεί την οριστική και μοναδική εξήγηση. Οι ιστορικοί της τεχνολογίας συνεχίζουν να διαφωνούν για το ποιος παράγοντας μέτρησε περισσότερο.
Γιατί δεν την αλλάξαμε ποτέ
Εναλλακτικές υπήρξαν. Η πιο γνωστή είναι η διάταξη Dvorak, που κατοχύρωσαν το 1936 ο Όγκαστ Ντβόρακ, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Ουάσιγκτον, και ο κουνιάδος του Γουίλιαμ Ντίλεϊ. Τοποθετεί τα πιο συχνά γράμματα των αγγλικών στη μεσαία σειρά, για να κινούνται λιγότερο τα δάχτυλα. Παρά τους υποστηρικτές της, δεν εκτόπισε ποτέ το QWERTY.
Ο λόγος είναι κυρίως πρακτικός. Όταν εκατομμύρια άνθρωποι έχουν μάθει μια διάταξη, και σχολεία, γραφεία και κατασκευαστές έχουν προσαρμοστεί σε αυτήν, το κόστος της αλλαγής είναι τεράστιο. Το κέρδος, όσο κι αν υπάρχει, δεν το αντισταθμίζει. Οι οικονομολόγοι χρησιμοποιούν συχνά το QWERTY ως κλασικό παράδειγμα του πώς μια τεχνολογία «κλειδώνει» στην αγορά επειδή ήρθε πρώτη και όχι επειδή είναι η καλύτερη.
Και το ελληνικό πληκτρολόγιο;
Το ελληνικό πληκτρολόγιο είναι στην ουσία κι αυτό QWERTY. Τα ελληνικά γράμματα έχουν μπει στις θέσεις των λατινικών, όπου ήταν δυνατόν με ηχητική ή οπτική αντιστοιχία: το Ε πάνω στο E, το Ρ στο R, το Τ στο T, το Π στο P. Έτσι η εναλλαγή ανάμεσα σε ελληνικά και αγγλικά γίνεται εύκολα, χωρίς να αλλάζει η «μυϊκή μνήμη» των χεριών. Το ίδιο συμβαίνει με παραλλαγές σε άλλες χώρες, όπως το γερμανικό QWERTZ και το γαλλικό AZERTY, που αλλάζουν λίγες μόνο θέσεις.
Ουσιαστικά, κάθε φορά που γράφουμε ένα μήνυμα στο κινητό, χρησιμοποιούμε μια λύση σε ένα πρόβλημα που δεν υπάρχει πια: τους μεταλλικούς βραχίονες μιας γραφομηχανής του 1870.
