Ένα πλοίο ταξιδεύει μόνο του στον ωκεανό, με τα πανιά ανοιχτά και το φορτίο άθικτο, αλλά χωρίς κανέναν στη γέφυρα. Οι θάλασσες έχουν δει αρκετές τέτοιες εικόνες, και το κοινό ενδιαφέρον γι’ αυτές είναι μεγάλο. Οι περισσότερες ιστορίες όμως έχουν ενσωματώσει μύθους που δεν αντέχουν σε έλεγχο. Το άρθρο ξεχωρίζει τι είναι τεκμηριωμένο, τι είναι εικασία και τι είναι θρύλος.
Τι σημαίνει «πλοίο-φάντασμα»
Ο όρος δεν είναι επίσημος νομικός ή ναυτικός όρος. Χρησιμοποιείται για πλοία που βρέθηκαν να πλέουν ή να επιπλέουν χωρίς πλήρωμα, είτε επειδή το πλήρωμα εξαφανίστηκε ανεξήγητα, είτε επειδή το εγκατέλειψε και το πλοίο συνέχισε να επιπλέει. Στη ναυτική γλώσσα το εγκαταλελειμμένο πλοίο λέγεται συχνά «ναυάγιο ή ρυμουλκούμενο που επιπλέει χωρίς πλήρωμα» και το βρίσκει όποιος περάσει, οπότε ισχύουν κανόνες περί διάσωσης και αμοιβής (salvage).
Οι πιο γνωστές περιπτώσεις
Mary Celeste (1872)
Είναι η πιο διάσημη και η πιο παρεξηγημένη. Το βρετανικό-αμερικανικό ιστιοφόρο αναχώρησε από τη Νέα Υόρκη τον Νοέμβριο του 1872 με προορισμό τη Γένοβα. Μετέφερε 1.701 βαρέλια βιομηχανικού οινοπνεύματος και είχε επί του σκάφους δέκα ανθρώπους: τον καπετάνιο Μπέντζαμιν Μπριγκς, τη σύζυγο και την κόρη του και επτά μέλη πληρώματος. Στις 4 Δεκεμβρίου το εντόπισε το πλοίο Dei Gratia να πλέει ακυβέρνητο ανάμεσα στις Αζόρες και την Πορτογαλία. Το φορτίο ήταν σχεδόν ακέραιο, αλλά η ναυτική λέμβος έλειπε και το πλοίο είχε κάποιες ζημιές και νερό στο αμπάρι. Κανείς από τους δέκα δεν βρέθηκε ποτέ.
Ό,τι λέγεται για πιάτα στο τραπέζι, ζεστό φαγητό ή αναμμένες πίπες προέρχεται από μυθοπλασία. Ο Άρθουρ Κόναν Ντόιλ δημοσίευσε το 1884 ένα διήγημα για το πλοίο και ο μύθος αναπαράχθηκε ως γεγονός. Η δικαστική έρευνα στο Γιβραλτάρ δεν κατέληξε σε ασφαλές συμπέρασμα. Οι πιο σοβαρές υποθέσεις μιλούν για φόβο έκρηξης λόγω των αναθυμιάσεων του οινοπνεύματος, για ανεμοστρόβιλο ή θαλασσοταραχή, ή για κάποιο ναυτικό ατύχημα κατά την εκκένωση. Οι θεωρίες περί πειρατείας ή ανταρσίας δεν στηρίζονται σε στοιχεία.
Carroll A. Deering (1921)
Το πεντάιστιο σκούνα βρέθηκε στις 31 Ιανουαρίου 1921 εκτεθειμένο στα ρηχά Diamond Shoals, στο ακρωτήριο Χάτερας της Βόρειας Καρολίνας. Δεν υπήρχε κανείς επάνω, οι ναυτικές λέμβοι έλειπαν και τα ναυτικά όργανα και το ημερολόγιο πλοίου δεν βρέθηκαν. Ερευνήθηκε από τις αμερικανικές αρχές και οι εικασίες κάλυψαν από ανταρσία μέχρι πειρατεία, χωρίς ποτέ να αποδειχθεί κάτι. Συχνά εντάσσεται στο «Τρίγωνο των Βερμούδων», όμως το σημείο δεν βρίσκεται καν στο γεωγραφικό όριο που του αποδίδεται συνήθως.
Joyita (1955)
Το ξύλινο πλοίο Joyita αναχώρησε στις 3 Οκτωβρίου 1955 από τη Σαμόα προς τις νήσους Τοκελάου με 25 ανθρώπους. Το βρήκαν στις 10 Νοεμβρίου να παρασύρεται στον Νότιο Ειρηνικό, γερμένο και μερικώς πλημμυρισμένο. Κανείς από τους επιβαίνοντες δεν βρέθηκε ποτέ. Η επίσημη έρευνα κατέληξε ότι πρόκειται για συνδυασμό κακής συντήρησης, βλάβης σε σωληνώσεις και ανεπαρκούς αντλίας, και ότι οι επιβαίνοντες πιθανότατα εγκατέλειψαν το πλοίο ενώ αυτό δεν βυθίστηκε τελικά. Το ερώτημα γιατί μια ομάδα ανθρώπων εγκατέλειψε ένα πλοίο που παρέμεινε στην επιφάνεια δεν έχει κλείσει οριστικά.
Kaz II (2007)
Το καταμαράν Kaz II βρέθηκε τον Απρίλιο του 2007 στα ανοιχτά της Μεγάλης Κοραλλιογενούς Νησίδας της Αυστραλίας, με τη μηχανή αναμμένη και τα ηλεκτρονικά ανοιχτά. Οι τρεις άνδρες που είχαν ταξιδέψει με το σκάφος δεν βρέθηκαν ποτέ. Πρόκειται για σύγχρονη υπόθεση με πολλά αναπάντητα ερωτήματα, όπου η επίσημη έρευνα δεν ανέδειξε ασφαλές συμπέρασμα.
Baychimo (1931 και μετά)
Το φορτηγό της Hudson’s Bay Company εγκαταλείφθηκε το 1931 από το πλήρωμα, όταν εγκλωβίστηκε στους πάγους στα ανοιχτά της Αλάσκας. Στη συνέχεια εντοπίστηκε πολλές φορές να παρασύρεται στην περιοχή, ακόμη και δεκαετίες αργότερα, με τελευταίες αναφορές γύρω στο 1969. Το πλήρωμα δεν χάθηκε, αλλά το πλοίο κράτησε τον τίτλο του «πλοίου-φαντάσματος» επειδή επέζησε χωρίς ανθρώπους για τόσο καιρό.
Alta (2018–2020)
Το φορτηγό Alta εγκαταλείφθηκε το 2018 όταν το πλήρωμά του διασώθηκε από την ακτοφυλακή των ΗΠΑ στον Ατλαντικό. Το πλοίο παρασύρθηκε και ξεβράστηκε τον Φεβρουάριο του 2020 στην ακτή της νότιας Ιρλανδίας. Είναι χαρακτηριστικό ότι η ιστορία που φαινόταν μυστήριο είχε απλή εξήγηση.
Οι θρύλοι που δεν στηρίζονται σε στοιχεία
- Ourang Medan: η ιστορία ενός ολλανδικού φορτηγού που, κατά τον θρύλο, βρέθηκε το 1947 με νεκρό πλήρωμα και πρόσωπα παγωμένα σε έκφραση τρόμου, δεν επιβεβαιώνεται από κανένα ναυτιλιακό αρχείο. Οι ερευνητές θεωρούν ότι πρόκειται για δημοσιογραφική επινόηση.
- Octavius: ο θρύλος του πλοίου με παγωμένο πλήρωμα που πλέει στον Βορρά δεν έχει καμία τεκμηρίωση.
- Lyubov Orlova: το ρωσικό κρουαζιερόπλοιο έγινε γνωστό όταν, μετά από αποτυχημένη ρυμούλκηση το 2013, παρασύρθηκε στον Ατλαντικό. Οι ιστορίες για «ποντίκια-κανίβαλους» είναι δημοσιογραφικές υπερβολές. Το πλοίο ήταν άδειο όταν εγκαταλείφθηκε και πιθανότατα βυθίστηκε.
Πώς εξηγούνται συνήθως τα πλοία-φαντάσματα
Οι ερευνητές των ναυτικών ατυχημάτων εντοπίζουν επαναλαμβανόμενα μοτίβα:
- Πανικός ή προληπτική εκκένωση: το πλήρωμα εγκαταλείπει το πλοίο επειδή φοβάται πλημμύρα, φωτιά ή έκρηξη, και τα βάρκες χάνονται στη θάλασσα.
- Ασυνήθιστες καιρικές συνθήκες που εξαφανίζουν την πορεία της λέμβου.
- Ανθρώπινο λάθος, όπως στη Joyita, όπου η κακή συντήρηση και η αδυναμία αντιμετώπισης της βλάβης έπαιξαν κρίσιμο ρόλο.
- Πλοίο που παραμένει στην επιφάνεια ενώ οι επιβαίνοντες πιστεύουν ότι θα βυθιστεί.
- Εγκατάλειψη από εταιρείες: στη σύγχρονη ναυτιλία υπάρχουν υποθέσεις πληρωμάτων που εγκαταλείπονται από τους πλοιοκτήτες, σε ζητήματα που παρακολουθούν ο ΔΝΟ και η ILO. Η εγκατάλειψη πλοίων και ναυτικών χωρίς αμοιβή δεν είναι μύθος, αλλά πραγματικό ανθρώπινο και εργασιακό πρόβλημα.
Συμπέρασμα
Οι ιστορίες των πλοίων-φαντασμάτων συγκινούν επειδή ο ωκεανός κρύβει ό,τι δεν μπορούμε να δούμε. Τα τεκμηριωμένα περιστατικά, όπως η Mary Celeste, η Deering και η Joyita, έχουν ρεαλιστικές εξηγήσεις που δεν χρειάζονται υπερφυσικά στοιχεία. Οι πιο σκοτεινές λεπτομέρειες προέρχονται, τις περισσότερες φορές, από λογοτεχνία και δημοσιογραφικό εντυπωσιασμό.
