Το βασικό στοιχείο: Ο Προκόπιος είναι η σημαντικότερη πηγή για την εποχή του Ιουστινιανού, με έργα που πραγματεύονται τα ίδια πρόσωπα με εντελώς διαφορετικό τόνο.
Λίγοι ιστορικοί της αρχαιότητας άφησαν πίσω τους μια τόσο αντιφατική κληρονομιά. Ο Προκόπιος γεννήθηκε γύρω στο 500 μ.Χ. στην Καισάρεια της Παλαιστίνης και έζησε από κοντά την εποχή που το Βυζάντιο προσπάθησε να ανακτήσει τα εδάφη της παλιάς Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Έγραψε για τον ίδιο αυτοκράτορα με τρεις διαφορετικές φωνές: του ιστορικού, του εγκωμιαστή και του επικριτή.
Ποιος ήταν: Από το 527 υπηρέτησε ως σύμβουλος και γραμματέας του στρατηγού Βελισάριου, του σημαντικότερου στρατιωτικού του Ιουστινιανού. Τον ακολούθησε στις εκστρατείες κατά των Περσών, στη Βόρεια Αφρική εναντίον των Βανδάλων και στην Ιταλία εναντίον των Οστρογότθων. Έτσι έγινε αυτόπτης μάρτυρας πολλών από όσα κατέγραψε.
Τα τρία του έργα:
- «Υπέρ των πολέμων»: Η οκτάτομη ιστορία των στρατιωτικών επιχειρήσεων της εποχής, γραμμένη σε λόγιο ύφος, με πρότυπα τον Θουκυδίδη και τον Ηρόδοτο. Περιλαμβάνει και μια από τις πιο γνωστές περιγραφές της πανδημίας του 541–542, της «πανώλης του Ιουστινιανού», που ο ίδιος είδε στην Κωνσταντινούπολη.
- «Περί κτισμάτων»: Εγκώμιο για το οικοδομικό πρόγραμμα του αυτοκράτορα, με πρώτη και καλύτερη την Αγία Σοφία, που εγκαινιάστηκε το 537.
- «Ανέκδοτα» (Μυστική Ιστορία): Ένα κείμενο που περιέχει σφοδρή κριτική και καταγγελίες κατά του Ιουστινιανού, της αυτοκράτειρας Θεοδώρας, αλλά και του ίδιου του Βελισάριου και της συζύγου του Αντωνίνας.
Γιατί προκαλεί συζητήσεις: Στα «Ανέκδοτα» ο Ιουστινιανός παρουσιάζεται ως σκληρός και άπληστος ηγεμόνας, ενώ η Θεοδώρα σκιαγραφείται με τα πιο μελανά χρώματα. Το κείμενο δεν δημοσιεύθηκε στην εποχή του συγγραφέα. Πρωτοεκδόθηκε το 1623, όταν ο Νικκολό Αλεμάννι το εξέδωσε βασιζόμενος σε χειρόγραφο της Βιβλιοθήκης του Βατικανού.
Τι υποστηρίζουν οι ιστορικοί: Οι μελετητές συνήθως δεν δέχονται τα «Ανέκδοτα» αυτούσια ως ιστορική αλήθεια, καθώς πρόκειται για κείμενο με έντονο πολεμικό χαρακτήρα και κατά τόπους υπερβολές. Ταυτόχρονα, δεν αντιμετωπίζουν ούτε τα εγκωμιαστικά «Κτίσματα» ως ουδέτερη μαρτυρία. Η σύγκριση των τριών έργων δείχνει πώς οι συνθήκες γραφής, τα κίνητρα και οι πιέσεις της εξουσίας διαμορφώνουν την ιστορική αφήγηση.
Ο Προκόπιος δείχνει ότι η ίδια εποχή μπορεί να αφηγηθεί με πολλούς τρόπους και ότι η ιστορική έρευνα απαιτεί ανάγνωση των πηγών με κριτική ματιά. Χωρίς αυτόν, θα γνωρίζαμε πολύ λιγότερα για τον κόσμο του Ιουστινιανού, την αυλή του και τους πολέμους που άλλαξαν τη Μεσόγειο.
Ορισμένες πτυχές της ζωής του, όπως η ακριβής χρονολογία θανάτου του και η σύνταξη των «Ανεκδότων», παραμένουν αντικείμενο επιστημονικής συζήτησης.