Τον χειμώνα του 1944, μέσα στη Βουδαπέστη που βρισκόταν υπό γερμανική κατοχή και τρομοκρατία των Σταυροφόρων του Βέλους (Arrow Cross), ένας Ιταλός επιχειρηματίας χωρίς καμία επίσημη διπλωματική εξουσιοδότηση αποφάσισε να παρουσιαστεί ως πρεσβευτής της Ισπανίας. Το ψέμα του κράτησε 45 ημέρες. Στο τέλος τους, είχε σώσει πάνω από 5.000 ανθρώπους από τη βέβαιη εκτόπιση και τον θάνατο.
Από φασίστας σε «αντι-ναζί»
Ο Giorgio Perlasca γεννήθηκε στις 31 Ιανουαρίου 1910 στο Κόμο της Ιταλίας και μεγάλωσε κοντά στην Πάδοβα. Στα νιάτα του υπήρξε υποστηρικτής του φασισμού, πολέμησε στην Αιθιοπία και αργότερα στο πλευρό του Φράνκο κατά τον Ισπανικό Εμφύλιο Πόλεμο, υπηρεσία για την οποία έλαβε αργότερα τιμητική διάκριση από την ισπανική κυβέρνηση.
Ωστόσο, απογοητεύτηκε σταδιακά από τον φασισμό, ιδίως εξαιτίας της συμμαχίας του Μουσολίνι με τους Ναζί και της υιοθέτησης των ιταλικών φυλετικών νόμων που τέθηκαν σε ισχύ το 1938. Όπως έλεγε αργότερα ο ίδιος χαρακτηριστικά: «Δεν ήμουν ούτε φασίστας ούτε αντιφασίστας, αλλά ήμουν αντι-ναζί».
Παγιδευμένος στη Βουδαπέστη
Ο Perlasca εργαζόταν για ιταλική εισαγωγική εταιρεία στη Βουδαπέστη. Όταν έπεσε ο Μουσολίνι τον Ιούλιο του 1943, ζητήθηκε από όλους τους Ιταλούς στην Ουγγαρία να επιστρέψουν στην πατρίδα. Ο Perlasca αρνήθηκε να επιστρέψει σε ένα κράτος-μαριονέτα ελεγχόμενο από τους Γερμανούς. Τέθηκε υπό περιορισμό μετά τη γερμανική κατάληψη της Ουγγαρίας και παρέμεινε εκεί μέχρι τον Οκτώβριο του 1944, όταν κατάφερε να διαφύγει με πλαστά χαρτιά.
Η είσοδος στην ισπανική πρεσβεία
Έφτασε στον Ángel Sanz-Briz, τον Ισπανό απεσταλμένο στη Βουδαπέστη, και ζήτησε δουλειά. Ο Sanz-Briz, μαζί με άλλα μέλη της διπλωματικής κοινότητας, εξέδιδε προστατευτικά διαβατήρια σε Εβραίους της Βουδαπέστης από την άνοιξη του 1944. Ο Sanz-Briz ανέθεσε στον Perlasca την επίβλεψη των «ασφαλών σπιτιών» που στέγαζαν Εβραίους, προστατεύοντάς τους από την εκτόπιση και τη μιλίτσια των Σταυροφόρων του Βέλους.
Το φθινόπωρο του 1944, υπό την επίβλεψη του Perlasca, ο αριθμός των Εβραίων υπό ισπανική προστασία στη Βουδαπέστη αυξήθηκε από 300 σε περίπου 3.000. Το σύστημα που είχε επινοηθεί ήταν απλό στη σύλληψή του αλλά αποτελεσματικό: «κάρτες προστασίας» έθεταν τους Εβραίους υπό την κηδεμονία διαφόρων ουδέτερων κρατών, ενώ τα κτίρια-καταφύγια υπό τον έλεγχο διαφόρων πρεσβειών απολάμβαναν εξωεδαφικότητα, ισοδύναμη με κυριαρχία, που τους επέτρεπε να παρέχουν άσυλο.
Η στιγμή που έγινε «πρέσβης»
Το κρίσιμο σημείο της ιστορίας έρχεται στις 1 Δεκεμβρίου 1944, όταν ο Perlasca έμαθε ότι ο Sanz-Briz είχε φύγει, εγκαταλείποντας τη Βουδαπέστη προς την Ελβετία και αφήνοντας πίσω άδεια γραφεία, τις επίσημες σφραγίδες του προξενείου, εβραϊκό προσωπικό και εκατοντάδες Εβραίους που είχαν απεγνωσμένα ανάγκη ισπανικής προστασίας.
Παρόλο που ο Perlasca δεν είχε καμία επίσημη επιστολή που να τον διορίζει chargé d’affaires της Ισπανίας, παρουσιάστηκε ως ο Ισπανός chargé d’affaires και συνέχισε να εκδίδει προστατευτικά διαβατήρια. Άλλαξε μάλιστα το ιταλικό του όνομα «Giorgio» στο ισπανικό «Jorge». Όπως θυμόταν αργότερα: «Στην αρχή δεν ήξερα τι να κάνω, αλλά μετά άρχισα να νιώθω σαν ψάρι στο νερό. Συνέχισα να μοιράζω προστατευτικά διαβατήρια και να φροντίζω τους Εβραίους στα ‘ασφαλή σπίτια’, υψώνοντας την ισπανική σημαία. Όπως λέει η παροιμία, η ευκαιρία κάνει τον κλέφτη».
Το μπλόφα του πέτυχε: οι ναζιστικοί αξιωματούχοι αποδέχθηκαν την αυτοανακηρυγμένη του εξουσία, ενώ παράλληλα προστάτευε τα ισπανικά ασφαλή σπίτια από ναζιστικές επιδρομές και επιδρομές των Σταυροφόρων του Βέλους.
Συνεργασία με άλλους «Δίκαιους»
Μεταξύ Νοεμβρίου 1944 και Ιανουαρίου 1945, ο Perlasca συνεργάστηκε με τον Raoul Wallenberg από τη Σουηδία, τον Friedrich Born από τον Ερυθρό Σταυρό, και τον Angelo Rotta από το Βατικανό —μια ανεπίσημη συμμαχία ουδέτερων διπλωματών και ψευτο-διπλωματών, καθένας από τους οποίους χρησιμοποιούσε το δικό του δίκτυο προστασίας για να σώσει όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους.
Το τέλος και η σιωπή που ακολούθησε
Με την απελευθέρωση της Βουδαπέστης από τον Κόκκινο Στρατό τον Φεβρουάριο του 1945, ο Perlasca παρέμεινε στη Βουδαπέστη μέχρι την άνοιξη και επέστρεψε στην Ιταλία τον Απρίλιο του 1945, όπου συνέχισε μια ήσυχη, ανώνυμη ζωή ως επιχειρηματίας, χωρίς να μιλήσει σχεδόν καθόλου για όσα είχε κάνει. Η ιστορία του ήταν τόσο απίστευτη που ούτε καν η σύζυγός του δεν την πίστευε αρχικά.
Αυτό που έφερε την ιστορία στο φως ήταν η επιμονή μιας ομάδας Ουγγαρέζων γυναικών που είχε σώσει, οι οποίες τον αναζήτησαν χρόνια αργότερα. Το 1988, το ζευγάρι Éva και Pál Lang, από τους ανθρώπους που είχε σώσει, επικοινώνησαν μαζί του για να εκφράσουν την ευγνωμοσύνη τους —μια αλληλογραφία που συνέβαλε στο να αποκαλυφθεί δημόσια η ιστορία του.
Αναγνώριση
Το 1988 τιμήθηκε ως Δίκαιος μεταξύ των Εθνών (Righteous Among the Nations) από το Yad Vashem, και το 1990 έλαβε παρόμοια το Μετάλλιο Μνήμης από το Αμερικανικό Συμβούλιο Μνήμης του Ολοκαυτώματος. Πέθανε στις 15 Αυγούστου 1992 στην Πάδοβα.
Χρόνια αργότερα, η πόλη της Ρώμης ονόμασε δρόμο προς τιμήν του, ενώ υπολογίζεται ότι έσωσε πάνω από 5.000 ανθρώπους μέσα σε μόλις 45 ημέρες τον χειμώνα του 1944.
Γιατί έχει σημασία η ιστορία του
Η περίπτωση του Perlasca είναι ενδιαφέρουσα ακριβώς επειδή δεν ταιριάζει στο στερεότυπο του «ήρωα». Δεν ήταν επαγγελματίας διπλωμάτης, δεν είχε ιδεολογική αντίσταση απέναντι στον φασισμό εξαρχής, και η πράξη του δεν ήταν αποτέλεσμα σχεδιασμένης, μακροχρόνιας αντιστασιακής δράσης. Ήταν ένας άνθρωπος που, μπροστά σε μια συγκεκριμένη στιγμή κρίσης —την ξαφνική απουσία εξουσίας και την επικείμενη καταστροφή ανθρώπων που είχε αναλάβει να προστατεύσει— επέλεξε να μπλοφάρει, με κίνδυνο της ίδιας του της ζωής, αντί να φύγει.
Ίσως γι’ αυτό η ιστορία του παραμένει τόσο δυνατή: δείχνει ότι η ηθική τόλμη δεν χρειάζεται πάντα θεσμική εξουσία ή ιδεολογική βεβαιότητα — μερικές φορές αρκεί μόνο η απόφαση να μην κοιτάξεις αλλού.
