Σε κάθε αφήγηση του ελληνικού μύθου, υπάρχουν πρόσωπα που η παράδοση έχει καταδικάσει οριστικά, χωρίς περιθώριο έφεσης. Η Κλυταιμνήστρα είναι ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Το όνομά της έχει γίνει σχεδόν συνώνυμο της συζυγικής προδοσίας και του δόλιου φόνου· μια γυναίκα που σκότωσε τον σύζυγό της με τσεκούρι μέσα στο ίδιο του το λουτρό, τη στιγμή που εκείνος επέστρεφε θριαμβευτής από τον πόλεμο της Τροίας. Κι όμως, όσο πιο προσεκτικά διαβάζει κανείς τις αρχαίες πηγές, τόσο περισσότερο διαπιστώνει ότι η ιστορία της δεν χωράει εύκολα στην ετικέτα της «κακιάς».
Η επίσημη εκδοχή: η γυναίκα-τέρας
Στην πιο διαδεδομένη εκδοχή του μύθου, η Κλυταιμνήστρα εμφανίζεται ως η σύζυγος που, όσο ο Αγαμέμνονας πολεμούσε στην Τροία για δέκα χρόνια, ερωτεύτηκε τον Αίγισθο, εξάδελφο του συζύγου της, και μαζί σχεδίασαν τη δολοφονία του βασιλιά μόλις εκείνος επέστρεψε. Στην «Οδύσσεια» του Ομήρου, η μοίρα της παρουσιάζεται σχεδόν ως αντίθετο παράδειγμα προς την πιστή Πηνελόπη· ο ίδιος ο Αγαμέμνονας, ήδη νεκρός, προειδοποιεί στον Κάτω Κόσμο τον Οδυσσέα να μην εμπιστεύεται καμία γυναίκα, επειδή η δική του πλήρωσε την επιστροφή του με προδοσία και αίμα. Σε αυτή την εκδοχή, η Κλυταιμνήστρα λειτουργεί σχεδόν σαν ηθικό παράδειγμα προς αποφυγήν, το αντίθετο πρότυπο της «καλής συζύγου».
Όμως ποιος ξεκίνησε πρώτος τη βία;
Η εικόνα αλλάζει ριζικά αν κανείς κοιτάξει τι είχε προηγηθεί. Σύμφωνα με παλαιότερες εκδοχές του μύθου, πριν παντρευτεί τον Αγαμέμνονα, η Κλυταιμνήστρα ήταν ήδη παντρεμένη και μητέρα· ο Αγαμέμνονας σκότωσε τον πρώτο της σύζυγο και το βρέφος τους, και στη συνέχεια την ανάγκασε να γίνει γυναίκα του. Ακόμα πιο βαρύ φορτίο κουβαλά η ιστορία της Ιφιγένειας: για να εξασφαλίσει ούριο άνεμο για τον στόλο του προς την Τροία, ο Αγαμέμνονας θυσίασε την ίδια του την κόρη στη θεά Άρτεμη —σύμφωνα με κάποιες εκδοχές, παρασύροντάς τη εκεί με το πρόσχημα ενός γάμου με τον Αχιλλέα.
Στην τραγωδία του Αισχύλου «Αγαμέμνων», πρώτο μέρος της τριλογίας «Ορέστεια», η ίδια η Κλυταιμνήστρα διεκδικεί δημόσια το έγκλημά της όχι ως πράξη ζήλιας ή απιστίας, αλλά ως πράξη δικαιοσύνης για το παιδί της. Επιστρέφοντας μάλιστα ο Αγαμέμνονας φέρνει μαζί του και την Κασσάνδρα, την αιχμάλωτη πριγκίπισσα της Τροίας, ως ερωμένη — μια ταπείνωση μπροστά στα μάτια όλης της πόλης. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο φόνος δεν διαβάζεται πια σαν απλή προδοσία, αλλά σαν η κορύφωση μιας αλυσίδας αδικιών που είχε ήδη ξεκινήσει ο ίδιος ο Αγαμέμνονας.
Ο Αισχύλος και η πολυπλοκότητα της τραγωδίας
Αυτό που κάνει την «Ορέστεια» τόσο σημαντική είναι ακριβώς το ότι δεν δίνει εύκολη απάντηση για το ποιος έχει δίκιο. Ο Αισχύλος δεν παρουσιάζει την Κλυταιμνήστρα ούτε ως αθώα ούτε ως απλή κακούργα· την παρουσιάζει ως γυναίκα με τη δική της λογική, ικανή και για βαθιά αγάπη προς το χαμένο παιδί της και για ψυχρό υπολογισμό στην εκτέλεση της εκδίκησής της. Στο δεύτερο μέρος της τριλογίας, ο γιος της Ορέστης καλείται να τη σκοτώσει για να εκδικηθεί τον πατέρα του, δημιουργώντας ένα ηθικό αδιέξοδο: κάθε φόνος γεννά τον επόμενο, και κανείς δεν βγαίνει καθαρός. Η λύση έρχεται μόνο στο τρίτο μέρος, με την ίδρυση δικαστηρίου στην Αθήνα — μια συμβολική μετάβαση από τον νόμο του αίματος στον νόμο της πόλης.
Ο Ευριπίδης, σε έργα όπως η «Ιφιγένεια εν Αυλίδι» και η «Ηλέκτρα», προχωράει ακόμα παραπέρα στην ανθρωποποίηση της Κλυταιμνήστρας, δίνοντάς της λόγο να εκφράσει τον πόνο της μητέρας που έχασε το παιδί της με τον χειρότερο δυνατό τρόπο, από το χέρι του ίδιου του συζύγου της.
Μια σύγχρονη επανανάγνωση
Δεν είναι τυχαίο ότι η μορφή της Κλυταιμνήστρας έχει απασχολήσει ιδιαίτερα τη σύγχρονη λογοτεχνική και φεμινιστική κριτική. Πολλοί μελετητές την διαβάζουν σήμερα ως μια από τις πρώτες γυναικείες μορφές της δυτικής λογοτεχνίας που αρνείται τον ρόλο του παθητικού θύματος και επιλέγει να δράσει, ακόμα κι αν η δράση της είναι βίαιη και καταστροφική. Σε μια εποχή όπου η γυναίκα δεν είχε ουσιαστικά κανένα νομικό ή κοινωνικό μέσο να απαιτήσει δικαιοσύνη για την απώλεια του παιδιού της, ο φόνος γίνεται η μόνη γλώσσα εξουσίας που της απομένει.
Αυτό φυσικά δεν σημαίνει πως ο αρχαίος κόσμος «συγχωρούσε» την πράξη της· η ίδια η ανάγκη να γραφτεί η «Ορέστεια» ως τριλογία που καταλήγει σε δικαστήριο δείχνει ότι οι Αθηναίοι αναζητούσαν έναν τρόπο να ξεπεράσουν ακριβώς αυτόν τον κύκλο ιδιωτικής εκδίκησης. Αλλά η πολυπλοκότητα με την οποία σχεδιάστηκε ο χαρακτήρας της δείχνει ότι, ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ., το ερώτημα «ποιος είναι πραγματικά ο θύτης και ποιος το θύμα» δεν είχε απλή απάντηση.
Το συμπέρασμα που δεν είναι συμπέρασμα
Η Κλυταιμνήστρα παραμένει, μέσα στους αιώνες, μια από τις πιο αμφιλεγόμενες γυναικείες μορφές της μυθολογίας — όχι επειδή η πράξη της ήταν λιγότερο βίαιη απ’ όσο τη θυμόμαστε, αλλά επειδή η αιτία της ήταν πολύ πιο περίπλοκη απ’ όσο μας επιτρέπει η ετικέτα «η κακιά της ιστορίας». Ίσως γι’ αυτό η μορφή της συνεχίζει να επιστρέφει, ξανά και ξανά, σε νέες θεατρικές διασκευές και αναγνώσεις: όχι σαν παράδειγμα προς αποφυγήν, αλλά σαν υπενθύμιση ότι, στην τραγωδία, το πιο δύσκολο ερώτημα δεν είναι ποιος σκότωσε ποιον, αλλά τι προηγήθηκε για να φτάσουμε ως εκεί.