Μια κοινωνική λειτουργός σε καιρό κατοχής
Όταν οι Γερμανοί εισέβαλαν στην Πολωνία το 1939, η Ιρένα Σέντλερ ήταν μια νεαρή Πολωνέζα κοινωνική λειτουργός στη Βαρσοβία. Από τα πρώτα κιόλας χρόνια της κατοχής άρχισε να βοηθά Εβραίους συμπολίτες της, προσφέροντάς τους τροφή και καταφύγιο. Όταν όμως οι Ναζί δημιούργησαν το γκέτο της Βαρσοβίας το 1940 —μια περιοχή στο μέγεθος περίπου του Σέντραλ Παρκ της Νέας Υόρκης, όπου στοιβάχτηκαν αναγκαστικά περίπου 450.000 άνθρωποι— η δυνατότητά της να βοηθά μεμονωμένα άτομα περιορίστηκε δραματικά. Έτσι επικεντρώθηκε αρχικά στη διάσωση των παιδιών που είχαν μείνει ορφανά μέσα στο γκέτο.
Για να μπορεί να μπαίνει και να βγαίνει, χρησιμοποίησε τα επίσημα χαρτιά της ως κοινωνική λειτουργός, καθώς και έγγραφα από το Τμήμα Μεταδοτικών Νοσημάτων, εκμεταλλευόμενη τον φόβο των Γερμανών για την εξάπλωση επιδημιών. Επίσημα εισερχόταν στο γκέτο για να ελέγχει τους κατοίκους για συμπτώματα μολυσματικών ασθενειών. Στην πραγματικότητα αναζητούσε παιδιά που θα μπορούσε να σώσει.
Το δίκτυο διάσωσης
Το 1942, η Σέντλερ —γνωστή στην αντίσταση με το ψευδώνυμο «Γιολάντα»— ανέλαβε επικεφαλής του Τμήματος Παιδιών της Ζεγκότα, της οργάνωσης του πολωνικού υπόγειου κινήματος αντίστασης που είχε συσταθεί για να βοηθά τους Εβραίους. Μαζί με μια ομάδα περίπου είκοσι πέντε συνεργατών, οργάνωσε τη μεταφορά όσο το δυνατόν περισσότερων παιδιών έξω από το γκέτο.
Οι μέθοδοι διαφυγής ήταν ποικίλες και εξαιρετικά επικίνδυνες: μωρά περνούσαν κρυμμένα μέσα σε κασόνια ξυλουργού ή κάτω από τα ρούχα διασωστών, άλλα παιδιά έμπαιναν από μία πόρτα εκκλησίας στο εσωτερικό του γκέτο και έβγαιναν από μια άλλη έξοδο στην ελεύθερη ζώνη, με καινούργια χριστιανική ταυτότητα. Κάθε παιδί έπαιρνε νέο όνομα και πλαστά έγγραφα, φτιαγμένα κατά χιλιάδες από το πολωνικό υπόγειο κίνημα, και τοποθετούνταν σε ορφανοτροφεία, μοναστήρια ή πολωνικές οικογένειες που δέχονταν να το φιλοξενήσουν.
Τα ονόματα που δεν έπρεπε να χαθούν
Η Σέντλερ επέμενε πως έπρεπε να κρατούνται λίστες με τα πραγματικά ονόματα των παιδιών, ώστε μετά τον πόλεμο να μπορούν να ανακτήσουν την πραγματική τους ταυτότητα. Κατέγραφε προσωπικά, σε λεπτές λωρίδες τσιγαρόχαρτου ή λεπτού χαρτιού, το εβραϊκό όνομα κάθε παιδιού, τη νέα χριστιανική του ταυτότητα και τη διεύθυνση όπου είχε τοποθετηθεί — όλα γραμμένα σε κώδικα, ώστε να μη γίνονται κατανοητά αν έπεφταν σε λάθος χέρια.
Αυτές τις πολύτιμες λίστες τις έκρυβε μέσα σε γυάλινα βάζα, τα οποία θάφτηκαν στην αυλή μιας φίλης και συνεργάτιδάς της, κάτω από μια μηλιά. Η ελπίδα της ήταν ξεκάθαρη: μια μέρα, όταν ο πόλεμος θα τελείωνε, τα βάζα θα ξεθάβονταν και οι λίστες θα βοηθούσαν να επανενωθούν τα παιδιά με τις οικογένειές τους.
Σύλληψη, βασανιστήρια και σιωπή
Τον Οκτώβριο του 1943 η Γκεστάπο συνέλαβε την Ιρένα Σέντλερ. Μεταφέρθηκε στη διαβόητη φυλακή Πάβιακ, όπου την βασάνισαν βάναυσα προσπαθώντας να αποσπάσουν ονόματα συνεργατών της και πληροφορίες για το πακέτο με τις λίστες των παιδιών. Οι Ναζί της έσπασαν τα πόδια, αφήνοντάς την ανάπηρη για την υπόλοιπη ζωή της. Παρά τα βασανιστήρια, δεν πρόδωσε ποτέ κανέναν από τους συνεργάτες της ούτε αποκάλυψε πού βρίσκονταν τα παιδιά.
Καταδικάστηκε σε θάνατο, όμως γλίτωσε την εκτέλεση όταν οι συνεργάτες της δωροδόκησαν έναν Γερμανό φρουρό. Έμεινε κρυμμένη για το υπόλοιπο διάστημα του πολέμου, συνεχίζοντας —υπό ψευδή ταυτότητα— το έργο της διάσωσης.
H μεταπολεμική ζωή
Όταν ο πόλεμος τελείωσε, η Σέντλερ ξέθαψε τα βάζα και χρησιμοποίησε τις σημειώσεις της προσπαθώντας να εντοπίσει τα παιδιά που είχε σώσει. Δυστυχώς, οι περισσότεροι γονείς τους είχαν χαθεί στο γκέτο ή στα στρατόπεδα εξόντωσης, κυρίως στο Τρεμπλίνκα. Όσα παιδιά είχαν όμως εν ζωή συγγενείς, κατάφεραν χάρη σε εκείνη να επανενωθούν μαζί τους.
Συνολικά υπολογίζεται ότι η Ιρένα Σέντλερ και το δίκτυό της έσωσαν περίπου 2.500 εβραϊκά παιδιά από το γκέτο της Βαρσοβίας. Παρά το κατόρθωμά της, η ίδια δεν αυτοαποκαλούνταν ποτέ ηρωίδα, θεωρώντας πως θα μπορούσε να είχε κάνει περισσότερα.
Μια ιστορία που ξαναβρέθηκε
Για δεκαετίες, η ιστορία της Σέντλερ παρέμεινε σχεδόν άγνωστη στο ευρύ κοινό. Αυτό άλλαξε το 1999, όταν τέσσερις μαθήτριες ενός αγροτικού λυκείου στο Κάνσας των ΗΠΑ, ερευνώντας για έναν διαγωνισμό ιστορίας, ανακάλυψαν την ιστορία της και δημιούργησαν το έργο «Life in a Jar» («Ζωή σε ένα Βάζο»), το οποίο βοήθησε να γίνει η ιστορία της Ιρένα Σέντλερ ευρύτερα γνωστή διεθνώς.
Η Ιρένα Σέντλερ πέθανε στη Βαρσοβία στις 12 Μαΐου 2008, σε ηλικία 98 ετών. Στην κηδεία της παραβρέθηκαν άνθρωποι που ως παιδιά είχαν σωθεί χάρη σε εκείνη, μαζί με τις οικογένειές τους, πρώην συνεργάτες της και άγνωστοι που ήθελαν να τιμήσουν τη μνήμη μιας γυναίκας που, με κίνδυνο της ζωής της, αρνήθηκε να μείνει απλή θεατής μπροστά στη φρίκη που εκτυλισσόταν γύρω της.
