Η Σπάρτη, η πόλη-κράτος που έμεινε στην ιστορία για τους πολεμιστές της, έκρυβε πίσω από τη στρατιωτική της δόξα έναν βαθύ και μόνιμο φόβο — όχι μόνο για τους εξωτερικούς εχθρούς, αλλά και για τους δικούς της είλωτες.
Ποιοι ήταν οι είλωτες
Οι είλωτες ήταν ένας υποδουλωμένος και εξαρτημένος πληθυσμός της Λακωνίας και της Μεσσηνίας, περιοχών που είχαν περιέλθει υπό τον έλεγχο των Σπαρτιατών. Ήταν δεμένοι με τη γη και υποχρεώνονταν να καλλιεργούν τα κτήματα των Σπαρτιατών πολιτών, αποδίδοντας μέρος της παραγωγής τους. Η ακριβής προέλευση και εξέλιξη του θεσμού της δουλείας των ειλώτων παραμένει αντικείμενο συζήτησης μεταξύ των ιστορικών.
Ένας συντριπτικός αριθμητικός εφιάλτης
Το μέγεθος του πληθυσμού των ειλώτων σε σχέση με τους Σπαρτιάτες αποτελούσε σημαντικό παράγοντα ανησυχίας. Ο Ηρόδοτος, περιγράφοντας τη Μάχη των Πλαταιών το 479 π.Χ., αναφέρει ότι οι 5.000 Σπαρτιάτες συνοδεύονταν από 35.000 είλωτες, δηλαδή επτά για κάθε Σπαρτιάτη, οι οποίοι υπηρετούσαν ως ελαφρά οπλισμένοι.
Ο αριθμός αυτός αφορά τη συγκεκριμένη στρατιωτική δύναμη και δεν αποτελεί γενική αναλογία του συνολικού πληθυσμού. Παρ’ όλα αυτά, δείχνει το τεράστιο ανθρώπινο δυναμικό που βρισκόταν κάτω από τον έλεγχο της Σπάρτης.
Η Κρυπτεία: ένας αμφιλεγόμενος θεσμός
Για την Κρυπτεία οι αρχαίες πηγές δίνουν διαφορετικές εικόνες. Ο Πλούταρχος τη συνδέει με νεαρούς Σπαρτιάτες που περιπλανιούνταν στην ύπαιθρο, ενώ η μεταγενέστερη παράδοση τη συνδέει και με την καταδίωξη και θανάτωση ειλώτων.
Ωστόσο, η ακριβής φύση και λειτουργία της Κρυπτείας παραμένει αντικείμενο διαμάχης μεταξύ των ιστορικών. Δεν είναι επομένως ασφαλές να παρουσιάζεται απλώς ως μια οργανωμένη «μυστική αστυνομία» που είχε αποκλειστικά ως αποστολή τη δολοφονία ειλώτων.
Η ανατριχιαστική υπόθεση των 2.000 ειλώτων
Ο Θουκυδίδης περιγράφει ένα από τα πιο σκοτεινά περιστατικά της σχέσης Σπαρτιατών και ειλώτων. Κατά τη διάρκεια του πολέμου, οι Σπαρτιάτες ζήτησαν από τους είλωτες να δηλώσουν ποιοι είχαν προσφέρει τις πιο σημαντικές υπηρεσίες, υποσχόμενοι σε όσους θα επιλέγονταν την ελευθερία τους.
Περίπου 2.000 είλωτες επιλέχθηκαν, στεφανώθηκαν ως ελεύθεροι και παρουσιάστηκαν στους ναούς. Λίγο αργότερα, όμως, εξαφανίστηκαν. Ο Θουκυδίδης αναφέρει ότι κανείς δεν γνώριζε με ποιον τρόπο θανατώθηκε ο καθένας.
Ο ίδιος εξηγεί ότι οι Σπαρτιάτες θεωρούσαν ιδιαίτερα επικίνδυνους εκείνους που είχαν δείξει θάρρος και αυτοπεποίθηση, επειδή φοβούνταν ότι θα μπορούσαν να ηγηθούν μιας εξέγερσης. Η πηγή, ωστόσο, δεν λέει ρητά ότι οι 2.000 δολοφονήθηκαν αποκλειστικά επειδή ήταν «πολύ ικανοί».
Γιατί ο φόβος ήταν δικαιολογημένος
Η ανησυχία των Σπαρτιατών δεν ήταν αβάσιμη. Μετά τον καταστροφικό σεισμό του 464 π.Χ., ξέσπασε μεγάλη εξέγερση ειλώτων. Οι εξεγερμένοι κατέφυγαν στην Ιθώμη, όπου αντιστάθηκαν για χρόνια, αναγκάζοντας τους Σπαρτιάτες να αντιμετωπίσουν μια σοβαρή εσωτερική κρίση.
Το γεγονός αυτό έδειξε πόσο επικίνδυνη μπορούσε να γίνει για τη Σπάρτη μια οργανωμένη εξέγερση του εξαρτημένου πληθυσμού της.
Μια κοινωνία υπό διαρκή επιτήρηση
Ο μόνιμος φόβος μιας εξέγερσης των ειλώτων αποτέλεσε έναν από τους παράγοντες που επηρέασαν βαθιά τη σπαρτιατική κοινωνία και την πολιτική της. Η αγωγή, η στρατιωτική πειθαρχία και η διαρκής προετοιμασία των πολιτών για τον πόλεμο δεν μπορούν να εξηγηθούν αποκλειστικά από την ανάγκη αντιμετώπισης εξωτερικών εχθρών.
Η Σπάρτη ήταν ταυτόχρονα μια κοινωνία που έπρεπε να διατηρεί τον έλεγχο ενός πολύ μεγαλύτερου εξαρτημένου πληθυσμού. Και γι’ αυτό ο φόβος μιας εξέγερσης των ειλώτων παρέμεινε ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της σπαρτιατικής πολιτείας.