Όταν σκεφτόμαστε την Αρχαία Σπάρτη, το μυαλό μας πηγαίνει σχεδόν αυτόματα στους πολεμιστές, στην Αγωγή και στη μάχη των Θερμοπυλών. Υπάρχει όμως μια πτυχή της σπαρτιατικής κοινωνίας που παραμένει σχετικά άγνωστη στο ευρύ κοινό, παρότι είναι πλήρως τεκμηριωμένη από αρχαίες πηγές: οι γυναίκες της Σπάρτης κατείχαν, σύμφωνα με τον ίδιο τον Αριστοτέλη, περίπου τα δύο πέμπτα -δηλαδή σχεδόν το 40%- της συνολικής γης της πόλης-κράτους.
Μια πρωτόγνωρη οικονομική ανεξαρτησία
Σε αντίθεση με την Αθήνα, όπου οι γυναίκες δεν μπορούσαν να κατέχουν και να διαχειρίζονται παρά ασήμαντα ποσά περιουσίας στο όνομά τους, στη Σπάρτη ίσχυε εντελώς διαφορετικό καθεστώς. Οι Σπαρτιάτισσες είχαν δικαίωμα κληρονομιάς, μπορούσαν να κατέχουν γη και να πραγματοποιούν εμπορικές συναλλαγές, ενώ ήταν και καλύτερα μορφωμένες σε σχέση με τις υπόλοιπες γυναίκες του ελληνικού κόσμου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο θεσμός των λεγόμενων «πατρούχων» -των κοριτσιών δηλαδή που δεν είχαν νόμιμο αδελφό. Ενώ στην Αθήνα η αντίστοιχη κληρονόμος (η «επίκληρος») λειτουργούσε απλώς ως όχημα μεταβίβασης της περιουσίας στον επόμενο άρρενα κληρονόμο, η Σπαρτιάτισσα πατρούχος κληρονομούσε την περιουσία στο δικό της όνομα και με πλήρη δικαιώματα.
Γιατί συνέβη αυτό;
Οι ιστορικοί εντοπίζουν πολλαπλούς λόγους πίσω από αυτό το φαινόμενο. Οι παρατεταμένες στρατιωτικές εκστρατείες κρατούσαν τους άνδρες μακριά από το σπίτι για μεγάλα διαστήματα, με αποτέλεσμα να χρειάζεται κάποιος να διαχειρίζεται τα κτήματα στην απουσία τους. Παράλληλα, οι απώλειες σε πολίτες-πολεμιστές λόγω των συνεχών πολέμων μείωναν σταδιακά τον αριθμό των αρσενικών κληρονόμων, με αποτέλεσμα η γη να συγκεντρώνεται όλο και περισσότερο στα χέρια γυναικών μέσω προικών και κληρονομιών.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η ίδια η νομοθεσία δεν έκανε καμία διάκριση ανάμεσα σε άνδρες και γυναίκες όσον αφορά το δικαίωμα δωρεάς ή κληροδότησης περιουσίας -κάτι που ο Αριστοτέλης επισημαίνει ρητά στα «Πολιτικά» του.
Η αντίδραση του Αριστοτέλη
Ο μεγάλος φιλόσοφος, που έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Αθήνα, δεν έβλεπε με καλό μάτι αυτή την κατάσταση. Θεωρούσε πως η αυτονομία των Σπαρτιατισσών ήταν από τους βασικούς λόγους παρακμής της πόλης, υποστηρίζοντας πως η φύση είχε προορίσει τους άνδρες να κυβερνούν και όχι το αντίστροφο. Σύγχρονοι ιστορικοί, ωστόσο, επισημαίνουν πως δεν υπάρχει καμία τεκμηρίωση για αυτόν τον ισχυρισμό -αντίθετα, αρκετά στοιχεία δείχνουν ότι η σχετική ισότητα των φύλων ενίσχυσε παρά αποδυνάμωσε τη λειτουργία της σπαρτιατικής κοινωνίας.
Πλούσιες χήρες και ολυμπιονίκες
Το αποτέλεσμα αυτού του καθεστώτος ήταν πως πολλές χήρες, που είχαν χάσει συζύγους και γιους στους πολέμους, δεν αντιμετώπιζαν ποτέ πρόβλημα επιβίωσης, καθώς παρέμεναν ιδιοκτήτριες της γης τους. Η πιο γνωστή περίπτωση οικονομικής -αλλά και κοινωνικής- ισχύος γυναίκας είναι αυτή της Κυνίσκας, αδελφής του βασιλιά Αγησίλαου Β’, η οποία χρηματοδότησε δικά της άρματα και κατάφερε να στεφθεί Ολυμπιονίκης το 396 και το 392 π.Χ. -κάτι πρωτοφανές για γυναίκα εκείνη την εποχή, αφού οι γυναίκες δεν επιτρεπόταν καν να παρακολουθήσουν τους Ολυμπιακούς Αγώνες.
Ένα «εύθραυστο» δικαίωμα
Οι ιστορικοί σημειώνουν πάντως πως αυτά τα δικαιώματα ιδιοκτησίας δεν προήλθαν από κάποια ιδεολογική αντίληψη περί ισότητας, αλλά από πρακτική αναγκαιότητα. Και ακριβώς επειδή στηρίζονταν σε συγκυρίες, ήταν και ευάλωτα: μετά την απώλεια της Μεσσηνίας, η οικονομική βάση της Σπάρτης κλονίστηκε και τα δικαιώματα των γυναικών σταδιακά υποχώρησαν μαζί με τη γενικότερη παρακμή της πόλης-κράτους.
Ένα ιστορικό στοιχείο που δείχνει πως η Αρχαία Σπάρτη είχε πολλές περισσότερες αποχρώσεις από όσες συνήθως της αποδίδουμε.